PHAN CHÂU TRINH – NGƯỜI THẮP LỬA CANH TÂN ĐẤT NƯỚC

Phan Châu Trinh sinh năm 1872 tại Quảng Nam, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Từ nhỏ, ông đã được cha dạy chữ và dạy võ. Tuổi thơ của ông gắn với những biến động dữ dội của đất nước và phong trào Cần Vương.

Những gì tận mắt chứng kiến đã gieo vào lòng người thanh niên Phan Châu Trinh một câu hỏi lớn:

Vì sao một dân tộc có truyền thống lâu đời lại phải chịu cảnh mất nước?

Ông học tập, thi cử và lần lượt đỗ Cử nhân năm 1900, Phó bảng năm 1901. Năm 1903, ông được bổ làm Thừa biện Bộ Lễ tại Huế.

Nhưng càng bước vào chốn quan trường, ông càng nhận thấy rằng con đường làm quan không thể giúp ông thực hiện khát vọng cứu nước.

Vì thế, ông đã lựa chọn một quyết định rất khó khăn:

Từ quan.

Từ bỏ con đường công danh mà nhiều người mơ ước, Phan Châu Trinh trở về với một con đường đầy gian nan – con đường tìm cách làm cho dân tộc mạnh lên bằng tri thức, dân quyền và sự canh tân.

Ông cùng những người đồng chí hướng như Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp vận động phong trào Duy Tân ở Quảng Nam.

Ba chữ mà ông luôn đau đáu:

KHAI DÂN TRÍ.

Mở mang trí tuệ cho nhân dân.

CHẤN DÂN KHÍ.

Khơi dậy tinh thần tự lực, tự cường của dân tộc.

HẬU DÂN SINH.

Làm cho đời sống nhân dân ngày càng tốt đẹp hơn.

Đó là con đường mà Phan Châu Trinh tin rằng có thể giúp dân tộc từng bước thoát khỏi sự yếu kém và tiến tới một xã hội văn minh hơn. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá tư tưởng của ông nổi bật ở hai nội dung lớn: canh tân và dân chủ hóa xã hội.

Nhưng con đường ấy không hề bằng phẳng.

Năm 1908, phong trào chống thuế ở Trung Kỳ nổ ra và lan rộng. Phan Châu Trinh bị thực dân Pháp bắt, bị kết án tử hình rồi được giảm án, sau đó bị đày ra Côn Đảo.

Trong những năm tháng tù đày, thân thể có thể bị giam cầm nhưng ý chí của người chí sĩ không bị khuất phục.

Sau đó, nhờ sự can thiệp của Hội Nhân quyền Pháp, ông được trả tự do nhưng bị buộc phải “an trí” tại Mỹ Tho. Năm 1911, ông sang Pháp và tiếp tục viết báo, viết sách, hoạt động chính trị. Có thời gian ông còn bị chính quyền Pháp bắt giam tại ngục Santé.

Ở nước Pháp xa xôi, người con đất Quảng vẫn không quên quê hương.

Ông tiếp tục suy nghĩ về vận mệnh dân tộc, viết báo, viết sách, lên tiếng về những bất công mà người Việt Nam và các dân tộc thuộc địa phải chịu đựng.

Tại Pháp, ông có dịp gặp gỡ Nguyễn Ái Quốc.

Hai người thuộc hai thế hệ khác nhau, có những khác biệt trong cách nhìn và phương pháp cứu nước, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm:

Nỗi đau mất nước và khát vọng dân tộc Việt Nam được độc lập, tự do.

Những năm tháng ấy trở thành một phần quan trọng trong hành trình của cả hai con người yêu nước.

Sau nhiều năm xa quê, ngày 28 tháng 6 năm 1925, Phan Châu Trinh trở về Sài Gòn.

Ông biết sức khỏe của mình đã suy yếu.

Nhưng ông vẫn không ngừng hoạt động.

Tại Sài Gòn, ông diễn thuyết trước đông đảo đồng bào về những vấn đề văn hóa, giáo dục, đạo đức và con đường phát triển của đất nước. Những buổi diễn thuyết của Phan Châu Trinh thu hút sự quan tâm lớn của xã hội lúc bấy giờ.

Ông đã trở về với quê hương khi trong lòng vẫn còn biết bao điều muốn nói.

Nhưng thời gian không cho ông thêm nhiều năm tháng.

Ngày 24 tháng 3 năm 1926, Phan Châu Trinh qua đời tại Sài Gòn.

Ông ra đi ở tuổi 54.

Tin ông mất nhanh chóng lan khắp cả nước.

Nhân dân nhiều nơi tổ chức truy điệu và để tang. Một phong trào tưởng niệm lớn đã diễn ra, thể hiện sự kính trọng sâu sắc của nhân dân đối với một nhà yêu nước đã dành trọn cuộc đời cho vận mệnh dân tộc.

Thưa quý vị!

Phan Châu Trinh không để lại cho lịch sử một chiến công trên chiến trường.

Ông để lại một ngọn lửa của tư tưởng.

Ngọn lửa ấy nhắc mỗi người Việt Nam rằng:

Một dân tộc muốn mạnh phải có tri thức.

Một đất nước muốn tiến bộ phải biết đổi mới.

Và một con người yêu nước không nhất thiết phải làm những điều thật lớn lao; điều quan trọng là phải biết sống có trách nhiệm với đồng bào và quê hương.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua.

Nhưng ba điều Phan Châu Trinh từng đau đáu:

Khai dân trí – Chấn dân khí – Hậu dân sinh

vẫn gợi cho chúng ta nhiều suy ngẫm.

Ngày hôm nay, chúng ta được sống trong hòa bình, được đến trường, được học tập và được tự do nuôi dưỡng những ước mơ.

Những điều ấy càng khiến chúng ta phải biết trân trọng những thế hệ đi trước.

Nếu thế hệ của Phan Châu Trinh đã thắp lên ngọn lửa canh tân trong những năm tháng đất nước đầy biến động, thì thế hệ hôm nay cần biết giữ ngọn lửa ấy bằng tri thức, lòng yêu nước và trách nhiệm với cộng đồng.

Phan Châu Trinh đã đi xa.

Nhưng tư tưởng và khát vọng của ông vẫn còn đó.

Trong mỗi mái trường.

Trong mỗi trang sách.

Trong mỗi người trẻ đang học tập để xây dựng quê hương.

Và trong ký ức của dân tộc Việt Nam.

Một đời người có thể khép lại, nhưng một ngọn lửa vì dân, vì nước nếu được truyền lại thì sẽ không bao giờ tắt.

Đó chính là câu chuyện về Phan Châu Trinh – người chí sĩ đã dành trọn cuộc đời để thắp lên ngọn lửa khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh giữa những năm tháng “thời hoa lửa” của dân tộc.

Xin kính cẩn tưởng nhớ chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh.