PHAN CHÂU TRINH - NHÀ YÊU NƯỚC TIÊN PHONG CANH TÂN ĐẤT NƯỚC, KHAI DÂN TRÍ VÀ CHẤN DÂN KHÍ

PHAN CHÂU TRINH - NHÀ YÊU NƯỚC TIÊN PHONG CANH TÂN ĐẤT NƯỚC, KHAI DÂN TRÍ VÀ CHẤN DÂN KHÍ

Năm sinh - mất: 1872 - 1926

Quê quán: Tây Lộc, huyện Hà Đông, phủ Tam Kỳ, Quảng Nam; nay thuộc xã Tam Lộc, huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc; Chí sĩ yêu nước; nhà tư tưởng, nhà hoạt động cải cách; lãnh tụ phong trào Duy Tân

Đầu thế kỷ XX, khi đất nước đang chìm dưới ách thống trị của thực dân Pháp và những con đường cứu nước cũ liên tiếp thất bại, Phan Châu Trinh đã lựa chọn một hướng đi khác biệt: muốn giành lại quyền sống cho dân tộc trước hết phải nâng cao dân trí, khơi dậy tinh thần tự chủ và làm cho dân giàu. Từ một vị quan trẻ xuất thân khoa bảng, ông từ bỏ con đường quan trường để dấn thân vào công cuộc canh tân xã hội. Cùng Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp, ông phát động phong trào Duy Tân ở Quảng Nam với tư tưởng “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, mở trường học, phát triển thực nghiệp, lập hội buôn, cổ động lối sống mới và truyền bá tư tưởng dân quyền. Ông tham gia Đông Kinh Nghĩa Thục, đi khắp nơi diễn thuyết, sang Nhật Bản tìm hiểu con đường duy tân rồi sang Pháp vận động cải cách. Bị bắt và đày ra Côn Đảo, sống nhiều năm ở Pháp rồi trở về quê hương trong những ngày cuối đời, Phan Châu Trinh không trực tiếp chỉ huy một cuộc khởi nghĩa vũ trang, nhưng đã để lại một di sản tư tưởng sâu sắc về giáo dục, dân quyền, tự lực và cải cách xã hội.

P

han Châu Trinh sinh năm 1872 tại làng Tây Lộc, vùng đất Quảng Nam, trong một gia đình có truyền thống học hành và từng tham gia hoạt động chống Pháp. Tuổi thơ của ông diễn ra trong bối cảnh đất nước đã rơi vào tay thực dân Pháp, các phong trào Cần Vương lần lượt bị đàn áp. Quê hương Quảng Nam từng là một trong những địa bàn sớm hưởng ứng phong trào chống Pháp, trong đó có hoạt động của Nghĩa hội Quảng Nam. Những biến động ấy để lại dấu ấn sâu sắc trong nhận thức của người thanh niên Phan Châu Trinh. Ông sớm nhận ra rằng lòng yêu nước thôi chưa đủ; dân tộc cần có một phương thức mới để thoát khỏi tình trạng yếu kém và lệ thuộc.

Phan Châu Trinh nổi tiếng thông minh và có năng lực học tập. Năm 1900, ông đỗ Cử nhân, năm 1901 đỗ Phó bảng. Với thành tích khoa cử ấy, ông bước vào con đường quan trường của triều Nguyễn. Năm 1903, ông được bổ làm Thừa biện Bộ Lễ tại Huế. Nhưng chính thời gian sống và làm việc ở kinh đô đã mở ra cho ông một thế giới tư tưởng mới. Phan Châu Trinh có cơ hội tiếp xúc với các sách tân học của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, những tư tưởng cải cách ở Trung Quốc và các tác phẩm về dân chủ, pháp quyền của phương Tây. Ông bắt đầu đặt câu hỏi về nguyên nhân khiến Việt Nam suy yếu trước các cường quốc phương Tây và nhận thấy sự trì trệ của xã hội, giáo dục và bộ máy chính trị là những vấn đề cần được thay đổi.

Những suy nghĩ ấy khiến Phan Châu Trinh ngày càng thất vọng với con đường quan trường. Năm 1904, ông từ quan, quyết định dành toàn bộ tâm huyết cho công cuộc cứu nước. Đây là một lựa chọn không dễ dàng đối với một người vừa bước vào con đường khoa bảng. Nhưng thay vì tổ chức một cuộc khởi nghĩa vũ trang, Phan Châu Trinh đi đến một nhận thức khác: muốn đất nước độc lập và có khả năng tự đứng vững, trước hết phải thay đổi con người và xã hội. Ông cho rằng một dân tộc chưa có dân trí, chưa có ý thức về quyền và nghĩa vụ của mình, chưa có nền kinh tế đủ mạnh thì rất khó có thể xây dựng một quốc gia độc lập bền vững.

Cùng với Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp, Phan Châu Trinh bắt đầu đi khắp Quảng Nam và các tỉnh lân cận để vận động duy tân. Ba người được xem là những nhân vật trung tâm của phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ. Tư tưởng của phong trào được cô đọng trong ba mục tiêu nổi tiếng: “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”. Khai dân trí là mở mang giáo dục, thay đổi lối học từ chương, phổ biến chữ Quốc ngữ và kiến thức thực dụng. Chấn dân khí là thức tỉnh ý thức tự chủ, tinh thần tự lực và nhận thức về quyền lợi, nghĩa vụ của mỗi người. Hậu dân sinh là phát triển kinh tế, chấn hưng công thương nghiệp, nâng cao đời sống nhân dân.

Phong trào Duy Tân nhanh chóng vượt ra ngoài phạm vi của những bài diễn thuyết. Nhiều trường học được mở ra để dạy chữ Quốc ngữ và kiến thức mới. Các hội buôn, cơ sở sản xuất và hoạt động kinh tế cũng được khuyến khích nhằm nâng cao khả năng tự lực của người Việt. Phong trào còn vận động thay đổi những tập quán bị xem là lạc hậu, khuyến khích lối sống mới, nâng cao ý thức vệ sinh và tinh thần cộng đồng. Đối với Phan Châu Trinh, cải cách không chỉ là thay đổi một vài chính sách mà phải bắt đầu từ việc thay đổi nhận thức của con người.

Phan Châu Trinh cũng sử dụng ngòi bút như một công cụ thức tỉnh xã hội. Trong Tỉnh quốc hồn ca, ông kêu gọi người Việt thay đổi cách suy nghĩ, học tập kiến thức mới và phát triển thực nghiệp. Ông muốn người dân không còn chỉ trông chờ vào quan lại hay triều đình mà phải tự nhận thức về trách nhiệm của mình đối với đất nước. Tư tưởng ấy tạo nên một nét rất khác trong phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX: thay vì chỉ kêu gọi hy sinh ngoài chiến trường, Phan Châu Trinh kêu gọi xây dựng một xã hội có giáo dục, có kinh tế và có ý thức công dân.

Năm 1906, Phan Châu Trinh ra Bắc để tiếp xúc với các sĩ phu và những người đang tìm kiếm con đường cải cách. Ông đến Nghệ An, Hà Nội, Yên Thế và có dịp gặp Hoàng Hoa Thám. Sau đó, ông sang Trung Quốc rồi cùng Phan Bội Châu sang Nhật Bản. Chuyến đi giúp ông tận mắt quan sát một đất nước châu Á đã tiến hành cải cách và hiện đại hóa nhanh chóng. Nhật Bản sau Minh Trị Duy tân trở thành một trường hợp đặc biệt đối với các sĩ phu Việt Nam lúc đó. Tuy nhiên, chuyến đi cũng làm rõ sự khác biệt giữa Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu: Phan Bội Châu thiên về xây dựng lực lượng để giành độc lập bằng đấu tranh cách mạng, còn Phan Châu Trinh vẫn đặt trọng tâm vào cải cách xã hội, giáo dục và dân quyền.

Trở về Việt Nam cuối năm 1906, Phan Châu Trinh viết Đầu Pháp chính phủ thư, thường được gọi là Thư gửi Chính phủ Pháp. Trong văn bản này, ông trình bày những vấn đề mà người Việt Nam phải chịu dưới chế độ bảo hộ và yêu cầu chính quyền Pháp thực hiện những cải cách về chính trị, kinh tế và xã hội. Đây là một trong những biểu hiện rõ nhất của tư tưởng chính trị của Phan Châu Trinh lúc bấy giờ: ông không đặt mục tiêu trước mắt là phát động chiến tranh vũ trang mà muốn sử dụng các yêu cầu cải cách, dân quyền và tiến bộ xã hội để làm thay đổi chế độ. Bài viết sau đó được dịch sang tiếng Pháp và gây chú ý trong giới trí thức đương thời.

Năm 1907, Phan Châu Trinh ra Hà Nội và tham gia hoạt động tại Đông Kinh Nghĩa Thục. Ông cùng Lương Văn Can, Nguyễn Quyền và nhiều sĩ phu khác tham gia truyền bá kiến thức mới. Tại đây, các môn học như lịch sử, địa lý, toán học, khoa học và chữ Quốc ngữ được chú trọng thay cho lối học chỉ tập trung vào kinh điển Nho giáo. Phan Châu Trinh cũng tham gia diễn thuyết ở nhiều địa phương phía Bắc, truyền bá tư tưởng duy tân và dân quyền. Đông Kinh Nghĩa Thục chỉ tồn tại trong thời gian ngắn trước khi bị chính quyền thực dân đóng cửa, nhưng hoạt động của nó đã góp phần tạo nên một làn sóng tư tưởng mới trong xã hội Việt Nam.

Năm 1908, phong trào chống sưu thuế bùng nổ ở Quảng Nam rồi lan rộng ra nhiều tỉnh Trung Kỳ. Hàng nghìn người dân tham gia các cuộc biểu tình, yêu cầu giảm sưu, giảm thuế và phản đối sự áp bức của chính quyền. Phong trào nhanh chóng trở thành một biến động xã hội quy mô lớn. Chính quyền thực dân và Nam triều tiến hành đàn áp mạnh tay, bắt giữ nhiều sĩ phu và những người tham gia phong trào. Phan Châu Trinh lúc đó đang ở Hà Nội nhưng bị quy kết là một trong những người khởi xướng phong trào. Ngày 31 tháng 3 năm 1908, ông bị bắt và giải về Huế.

Tại Huế, Phan Châu Trinh bị xét xử và đối mặt với án tử hình. Sau những nỗ lực can thiệp của những người Pháp tiến bộ và Hội Nhân quyền, bản án được thay đổi. Năm 1908, ông bị đày ra Côn Đảo. Những năm tháng tại nhà tù Côn Đảo trở thành một trong những giai đoạn khắc nghiệt nhất trong cuộc đời ông. Nhưng ngay cả trong hoàn cảnh bị giam cầm, Phan Châu Trinh vẫn không từ bỏ tư tưởng cải cách. Ông tiếp tục viết, suy nghĩ và theo dõi những biến chuyển của tình hình Việt Nam.

Cuối năm 1910, sau những vận động của Hội Nhân quyền tại Pháp, Phan Châu Trinh được trả tự do nhưng bị đưa về quản thúc tại Mỹ Tho. Ông không chấp nhận tình trạng này và yêu cầu được sang Pháp. Cuối cùng, chính quyền thuộc địa cho phép ông sang Pháp vào năm 1911 cùng con trai Phan Châu Dật. Từ đây, cuộc đời hoạt động của Phan Châu Trinh bước sang một giai đoạn mới. Ông sống tại Pháp trong nhiều năm và tiếp tục vận động cho quyền lợi của người Việt Nam, đồng thời tìm cách truyền bá tư tưởng dân quyền và cải cách.

Tại Pháp, Phan Châu Trinh tiếp xúc với nhiều tổ chức và nhân vật chính trị, xã hội. Ông viết các bản điều trần gửi chính quyền Pháp, yêu cầu cải cách chế độ thuộc địa và cải thiện quyền lợi của người Việt Nam. Ông cũng tiếp xúc với những người Việt Nam yêu nước đang hoạt động tại châu Âu. Trong thời gian này, ông có dịp gặp Nguyễn Tất Thành, người sau này được biết đến với tên Nguyễn Ái Quốc. Cuộc gặp giữa hai người là một sự kiện được nhiều tư liệu lịch sử nhắc đến, nhưng tư tưởng và con đường hoạt động của mỗi người khi đó vẫn có những khác biệt rõ rệt.

Những năm ở Pháp cũng là thời kỳ Phan Châu Trinh tiếp tục hoàn thiện tư tưởng của mình. Ông ngày càng nhấn mạnh dân quyền, giáo dục và xây dựng một xã hội có ý thức công dân. Đối với ông, độc lập dân tộc không thể tách rời việc nâng cao dân trí và xây dựng một nền kinh tế đủ sức tự chủ. Một đất nước chỉ thay đổi người cầm quyền nhưng người dân vẫn nghèo đói, thiếu học và không có quyền công dân thì theo ông chưa thể đạt được mục tiêu canh tân thực sự. Đây là điểm cốt lõi khiến tư tưởng Phan Châu Trinh có ảnh hưởng lâu dài đối với lịch sử tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Năm 1925, Phan Châu Trinh trở về Việt Nam sau nhiều năm ở Pháp. Ông về nước trong tình trạng sức khỏe đã suy yếu nhưng vẫn được đông đảo nhân dân và thanh niên đón tiếp. Tại Sài Gòn, ông tiếp tục diễn thuyết và trao đổi về những vấn đề chính trị, xã hội. Trong những bài nói chuyện cuối đời, ông vẫn nhấn mạnh tinh thần tự lực, giáo dục và trách nhiệm của người dân đối với đất nước. Sự trở về của ông đã tạo nên một làn sóng quan tâm lớn trong xã hội, cho thấy ảnh hưởng của một người dù đã xa quê hương nhiều năm vẫn chưa mất đi.

Nhưng Phan Châu Trinh không còn nhiều thời gian. Sau những năm tháng hoạt động liên tục và trải qua tù đày, lưu vong, sức khỏe của ông ngày càng suy yếu. Ông qua đời ngày 24 tháng 3 năm 1926 tại Sài Gòn, hưởng thọ 53 tuổi. Đám tang Phan Châu Trinh trở thành một sự kiện lớn, thu hút đông đảo người dân, học sinh, sinh viên và trí thức tham dự. Tang lễ không chỉ là sự tiễn đưa một chí sĩ mà còn trở thành dịp để một bộ phận xã hội Việt Nam bày tỏ lòng yêu nước và tưởng nhớ một người đã dành cả cuộc đời cho công cuộc canh tân đất nước.

Phan Châu Trinh không phải là một vị tướng cầm quân ngoài chiến trường và cũng không trực tiếp lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa vũ trang. Sự nghiệp của ông nằm ở một mặt trận khác: mặt trận tư tưởng, giáo dục và cải cách xã hội. Ông đã đặt ra những vấn đề mới cho phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX: muốn đất nước mạnh phải khai mở dân trí; muốn nhân dân tự chủ phải chấn hưng dân khí; muốn độc lập có nền tảng vững chắc phải nâng cao đời sống và sức mạnh kinh tế của người dân. Phong trào Duy Tân không đạt được mục tiêu trực tiếp và bản thân Phan Châu Trinh cũng không thể chứng kiến nền độc lập mà ông mong muốn, nhưng những tư tưởng về giáo dục, dân quyền, tự lực và canh tân mà ông truyền bá đã tạo nên một dấu ấn sâu sắc trong lịch sử Việt Nam hiện đại.

Cuộc đời Phan Châu Trinh vì thế là câu chuyện về một người đã lựa chọn dùng tri thức để thay đổi xã hội. Ông từ bỏ con đường quan trường, đi khắp nơi vận động duy tân, mở trường, khuyến khích kinh doanh, truyền bá chữ Quốc ngữ, diễn thuyết về dân quyền, rồi chấp nhận tù đày và nhiều năm sống xa quê hương. Con đường ông lựa chọn có những giới hạn của hoàn cảnh lịch sử và không thể đưa đất nước đến độc lập trong thời đại của ông, nhưng nó đã góp phần làm thay đổi cách người Việt suy nghĩ về cứu nước: không chỉ cần đánh giặc mà còn phải xây dựng con người, giáo dục, kinh tế và ý thức công dân. Với thế hệ hôm nay, câu chuyện Phan Châu Trinh nhắc nhở rằng sức mạnh của một quốc gia không chỉ nằm ở quân sự hay tài nguyên mà còn nằm ở tri thức của người dân, năng lực tự chủ và khả năng cải cách xã hội. “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” vì thế vẫn có thể được nhìn như một thông điệp lịch sử về việc muốn xây dựng một đất nước vững mạnh thì trước hết phải đầu tư vào con người.