-Phan Châu Trinh – Tư tưởng 'Khai dân trí,振 dân khí, hậu dân sinh'
tác giả: Vũ Khánh Ngọc
Song song với con đường bạo động cứu quốc của Phan Bội Châu, cụ Phan Châu Trinh (1872 - 1926, hiệu Tây Hồ) – một chí sĩ yêu nước kiệt xuất quê ở Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam – đã vạch ra một con đường cứu nước độc đáo và sâu sắc: Phong trào Duy Tân, với tư tưởng cốt lõi: "Khai dân trí,振 dân khí, hậu dân sinh".
Phan Châu Trinh đỗ Phó bảng năm 1901 và từng làm quan dưới triều đình nhà Nguyễn. Tuy nhiên, tận mắt chứng kiến sự hủ lậu, thối nát của bộ máy phong kiến cùng sự đè nén tàn bạo của thực dân Pháp, ông đã dũng cảm từ quan để dấn thân vào con đường cải cách xã hội. Ông nhận định sâu sắc rằng: nguyên nhân sâu xa khiến nước ta mất vào tay Pháp là do dân trí thấp kém, tinh thần dân tộc bị đè nén và đời sống nhân dân quá nghèo khổ; muốn giành lại độc lập thì trước hết phải làm cho dân tộc tự cường từ bên trong.
Từ năm 1906, Phan Châu Trinh cùng các chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp đã khởi xướng Phong trào Duy Tân tại Quảng Nam rồi lan rộng ra khắp Trung Kỳ và Bắc Kỳ với 3 nội dung hành động cách mạng:
Khai dân trí: Mở các trường học tân học dạy chữ Quốc ngữ, dạy kiến thức khoa học, lịch sử hiện đại, xóa bỏ lối học khoa cử hủ lậu.
振 dân khí: Thức tỉnh lòng tự tôn dân tộc, phê phán tư tưởng nô lệ, kêu gọi nhân dân đoàn kết đấu tranh đòi quyền tự do, bình đẳng.
Hậu dân sinh: Phát triển kinh tế, mở các hội buôn, phát triển nghề thủ công, khuyến khích dùng hàng nội địa để nâng cao đời sống nhân dân.
Tư tưởng cải cách của Phan Châu Trinh đã tạo nên một làn sóng thức tỉnh văn hóa - xã hội sâu rộng chưa từng có. Mặc dù ông bị thực dân Pháp bắt giam, đày ra Côn Đảo rồi cưỡng bức sang Pháp, ông vẫn kiên trì dùng ngòi bút và diễn đàn chính trị để đấu tranh đòi dân chủ cho Việt Nam. Đám táng của Phan Châu Trinh năm 1926 tại Sài Gòn đã biến thành một cuộc bãi công, bãi khóa khổng lồ của hàng vạn nhân dân cả nước, trở thành một sự kiện thức tỉnh lòng yêu nước vĩ đại.
