Phan Châu Trinh và ngọn lửa "Khai dân trí" thức tỉnh dân tộc

• Đầu thế kỷ XX, đất nước ta chìm trong đêm đen nô lệ dưới ách đô hộ của thực dân Pháp. Hàng loạt cuộc khởi nghĩa vũ trang theo xu hướng phong kiến lần lượt thất bại, để lại sự bế tắc sâu sắc cho phong trào giải phóng dân tộc. Trong bối cảnh ấy, chí sĩ Phan Châu Trinh đã xuất hiện với một tầm nhìn cách mạng hoàn toàn khác biệt. Ông nhận định rằng nguyên nhân gốc rễ khiến dân ta bị áp bức không chỉ do sức mạnh quân sự của kẻ thù, mà chính vì trình độ dân trí còn quá thấp kém, hủ tục phong kiến đè nặng và tri thức hiện đại chưa được phổ cập.

Từ nhận thức đó, Phan Châu Trinh đề xướng tư tưởng cốt lõi: "Khai dân trí, nâng dân khí, hậu dân sinh", trong đó "Khai dân trí" được ông đặt lên hàng đầu. Theo ông, muốn thoát khỏi ách nô lệ, người dân trước hết phải hiểu biết, phải xóa bỏ lối học khoa cử từ chương, từ bỏ việc học thuộc lòng kinh sử phong kiến lạc hậu vốn chỉ tạo ra những con người thụ động. Ông kêu gọi mở rộng việc dạy và học chữ Quốc ngữ – thứ chữ viết đơn giản, dễ phổ cập nhưng lại là chìa khóa mở ra kho tàng tri thức mới.

Năm 1906, tại Quảng Nam, Phan Châu Trinh cùng các sĩ phu tâm huyết như Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp đã khởi xướng Phong trào Duy Tân. Hàng loạt trường học tư thục kiểu mới được thành lập khắp miền Trung. Tại các ngôi trường này, học sinh không chỉ học đọc, học viết chữ Quốc ngữ mà còn được tiếp thu khoa học tự nhiên, địa lý, lịch sử và các tư tưởng dân chủ tiến bộ từ phương Tây qua sách báo của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu hay các nhà triết học Pháp như Rousseau, Montesquieu.

Phan Châu Trinh trực tiếp đi khắp nơi diễn thuyết. Ông xuất hiện trước đông đảo bà con nhân dân, dùng lời lẽ mộc mạc nhưng hừng hực nhiệt huyết để giảng giải về tầm quan trọng của tri thức. Ông nhấn mạnh rằng: Một dân tộc dốt nát thì không thể nào tự do; một đất nước muốn độc lập thì người dân phải biết tư duy, phải hiểu quyền lợi và nghĩa vụ của mình đối với Tổ quốc. Ngọn lửa "Khai dân trí" do ông nhen nhóm đã lan nhanh như vết dầu loang, làm dấy lên một làn sóng học tập và đổi mới chưa từng có trong lịch sử.

Cuộc vận động này không chỉ giúp hàng vạn người dân nghèo đọc được chữ Quốc ngữ mà còn làm thay đổi căn bản tư duy của lớp trẻ thời bấy giờ. Người dân bắt đầu biết hoài nghi những hủ tục lạc hậu, biết đòi hỏi quyền tự do và nhận thức rõ hơn về trách nhiệm đối với vận mệnh dân tộc. Qua việc "Khai dân trí", Phan Châu Trinh đã đặt những gạch đá đầu tiên vững chắc cho con đường thức tỉnh lòng dân, biến tri thức thành thứ vũ khí tinh thần sắc bén để chống lại sự cai trị của thực dân Pháp.