Phan Chu Trinh – ngọn lửa khai dân trí
Trong lịch sử Việt Nam cận đại, có những con người không cầm gươm vẫn làm nên một cuộc chiến lớn: cuộc chiến chống lại bóng tối của ngu dốt, trì trệ và thân phận nô lệ. Phan Châu Trinh (1872–1926) là một con người như thế. Hiệu Tây Hồ, quê ở Tây Lộc, Phú Ninh, Quảng Nam, ông là nhà yêu nước, nhà văn hóa và nhà cải cách tiêu biểu, dành trọn đời mình cho khát vọng làm cho dân tộc thức tỉnh và tự đứng lên bằng chính sức mạnh của mình.
Sinh ra trong một thời đại đất nước chìm trong ách thuộc địa, Phan Châu Trinh sớm nhận ra rằng chỉ dựa vào bạo lực mà thiếu một nền tảng dân trí vững vàng thì khó có thể đem lại độc lập lâu dài. Đỗ Phó bảng năm 1901, từng làm quan nhưng nhanh chóng từ quan, ông lựa chọn một con đường khác: cứu nước bằng cải cách và khai sáng. Nếu Phan Bội Châu hướng về con đường bạo động, tìm ngoại viện, thì Phan Châu Trinh lại tin vào sức mạnh nội sinh của chính người Việt. Với ông, muốn dân tộc tự do trước hết phải làm cho nhân dân biết, hiểu và có khả năng tự quyết định số phận của mình.
Tư tưởng ấy kết tinh trong ba chủ trương nổi tiếng: “Khai dân trí – Chấn dân khí – Hậu dân sinh.” Khai dân trí là mở mang tri thức, thay lối học từ chương bằng giáo dục thực học, khoa học và chữ Quốc ngữ. Chấn dân khí là đánh thức lòng tự trọng, ý thức công dân và tinh thần tự lực của nhân dân. Hậu dân sinh là phát triển kinh tế, dạy nghề, khuyến khích thực nghiệp để dân có cuộc sống no đủ. Đằng sau ba chữ “dân” ấy là một quan niệm tiến bộ: đất nước muốn đổi thay thì trước hết con người phải được giải phóng khỏi sự u mê và lệ thuộc. Bởi vậy, lời kêu gọi “Chi bằng học!” không chỉ là lời khuyên về học tập, mà còn là tiếng gọi thức tỉnh một dân tộc.
Từ tư tưởng ấy, Phan Châu Trinh cùng những người đồng chí đã góp phần tạo nên phong trào Duy Tân (1906–1908) ở Trung Kỳ, cổ vũ mở trường, học chữ Quốc ngữ, phát triển thực nghiệp, cải cách phong tục và bài trừ mê tín. Ông cũng gắn bó với Đông Kinh Nghĩa Thục, góp phần đưa những tư tưởng canh tân tiến bộ đến với đông đảo nhân dân. Không chỉ dùng diễn thuyết và hoạt động xã hội, ông còn dùng ngòi bút như một thứ vũ khí sắc bén để phê phán chế độ phong kiến mục nát, tố cáo chính sách cai trị hà khắc của thực dân Pháp và đòi hỏi những quyền lợi chính đáng cho đồng bào.
Con đường ấy tất nhiên không trải đầy hoa hồng. Phan Châu Trinh từng bị bắt, bị đày ra Côn Đảo, rồi sang Pháp quản thúc. Nhưng nhà tù có thể giam cầm thân xác, không thể khóa được một tư tưởng đã tìm thấy đường đi trong lòng dân chúng. Năm 1925, ông trở về quê hương; một năm sau, ông qua đời tại Sài Gòn. Đám tang Phan Châu Trinh trở thành một sự kiện lớn, khi hàng vạn người, đặc biệt là học sinh, sinh viên và trí thức, tiễn đưa ông trong niềm tiếc thương sâu sắc. Đó không chỉ là một tang lễ, mà còn là một cuộc biểu dương lòng yêu nước, chứng minh sức sống lâu bền của những tư tưởng mà ông đã gieo vào xã hội.
Phan Châu Trinh không để lại cho dân tộc một chiến thắng bằng súng đạn. Ông để lại một điều sâu xa hơn: niềm tin rằng muốn giành lại tương lai, dân tộc phải tự nâng mình lên bằng tri thức, nhân phẩm và ý thức công dân. Nếu những người yêu nước là những ngọn lửa soi đường cho dân tộc trong đêm tối, thì Phan Châu Trinh chính là ngọn lửa của sự thức tỉnh. Hơn một thế kỉ đã trôi qua, tiếng gọi “Khai dân trí – Chấn dân khí – Hậu dân sinh” vẫn vang vọng như một lời nhắc nhở: yêu nước không chỉ là sẵn sàng hiến dâng, mà còn là không ngừng học hỏi, tự cường và góp phần làm cho đất nước tiến bộ hơn mỗi ngày.
