Phan Chu Trinh - Người thắp lửa Duy Tân

Trong dòng chảy cách mạng đầu thế kỷ XX, Phan Chu Trinh (1872–1926) xuất thân từ Quảng Nam, thi đỗ Phó bảng nhưng sớm từ quan để dấn thân vào con đường cứu nước. Trải qua biến cố gia đình và đất nước đau thương dưới gót giày thực dân, ông chọn con đường cách mạng ôn hòa với phương châm bất bạo động, tập trung nâng cao dân trí. 

Năm 1904, ông cùng các chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp khởi xướng Phong trào Duy Tân. Với các hoạt động thiết thực như mở trường học chữ Quốc ngữ, lập nông hội, thương hội và vận động cúp tóc ngắn, phong trào đã thổi một luồng sinh khí mới, thức tỉnh tinh thần tự lực tự cường và đòi quyền sống cho nhân dân.

Năm 1906, sau chuyến đi Nhật Bản, ông gửi "Đầu Pháp chính phủ thư" vạch trần chính sách bóc lột của thực dân và sự hèn hạ của quan lại phong kiến. Ông kiên trì khẳng định tư tưởng: "Bất bạo động, bạo động nhân bất thành", nhấn mạnh việc khai dân trí, phát triển dân quyền làm nền tảng giành độc lập.

Sự bùng nổ của phong trào chống thuế năm 1908 khiến chính quyền thực dân khiếp sợ. Phan Chu Trinh bị bắt, kết án đày ra Côn Đảo. Trước gian lao, ông vẫn giữ vững khí tiết hiên ngang qua những bài thơ bất khuất như "Đập đá ở Côn Lôn".

Nhờ sự can thiệp của Hội Nhân quyền Pháp, ông được trả tự do và sang Pháp hoạt động từ năm 1911. Tại Paris, ông tiếp tục diễn thuyết, viết sách báo tố cáo chế độ thuộc địa, tham gia các tổ chức Việt kiều yêu nước và giúp đỡ thế hệ trẻ, trong đó có Nguyễn Ái Quốc.

Trở về Nam Kỳ năm 1925, dù sức khỏe suy kiệt, ông vẫn nỗ lực diễn thuyết về dân trị và đạo đức xã hội để truyền lửa cho thanh niên. Ngày 24/3/1926, ông trút hơi thở cuối cùng. Đám tang của ông trở thành một lễ quốc táng tự phát quy mô lớn, biến thành cuộc biểu tình chính trị sâu rộng của nhân dân cả nước.

Di sản của Phan Chu Trinh không chỉ là tinh thần yêu nước cháy bỏng mà còn là tư tưởng dân chủ, khai phóng, đặt nền móng cho con đường thức tỉnh dân tộc Việt Nam.