Phản công Hàm Tử, Chương Dương và giải phóng Thăng Long
Khi thời cơ chín muồi, bộ chỉ huy nhà Trần chuyển nhanh từ rút lui sang tiến công trên nhiều hướng.
THỜI KỲ 5–6/1285
Sau nhiều tháng tiến sâu nhưng không tiêu diệt được chủ lực nhà Trần, quân Nguyên bắt đầu lâm vào khó khăn. Lương thực thiếu, bệnh tật tăng và các cánh quân không phối hợp được như dự kiến. Trần Quốc Tuấn cùng triều đình nhận thấy thời cơ phản công đã đến. Thay vì tiếp tục tránh né, quân Trần tổ chức những đòn đánh liên tiếp vào các vị trí then chốt trên hệ thống sông Hồng.
Tại Hàm Tử, lực lượng do các tướng nhà Trần chỉ huy đánh bại một bộ phận quan trọng của quân Toa Đô. Tiếp đó, chiến thắng Chương Dương phá vỡ căn cứ thủy quân và kho tàng của địch gần Thăng Long. Các trận đánh không phải hành động rời rạc; chúng nằm trong một quá trình giành lại tuyến giao thông, cô lập các cánh quân và đẩy đối phương khỏi trung tâm đồng bằng.
Vai trò của Trần Quốc Tuấn là tổ chức thế trận chung, sử dụng đúng tướng và tạo nhịp tiến công. Những người như Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư và nhiều tướng lĩnh khác được phát huy sở trường. Sức mạnh của bộ chỉ huy nhà Trần không nằm ở một cá nhân làm tất cả, mà ở khả năng phối hợp nhiều tài năng dưới một mục tiêu thống nhất.
Sau Chương Dương, quân Trần tiến về giải phóng Thăng Long. Đối phương từng chiếm kinh thành nhưng không biến được nơi đó thành căn cứ vững chắc. Khi các tuyến tiếp tế bị đe dọa và lực lượng chủ yếu bị đánh, việc giữ Thăng Long không còn ý nghĩa. Thoát Hoan phải tổ chức rút quân về phía bắc.
Cuộc phản công năm 1285 thể hiện rõ tư duy tạo và nắm thời cơ của Trần Quốc Tuấn. Ông không nóng vội khi địch mạnh, nhưng cũng không chậm trễ khi chúng đã suy yếu. Chỉ trong thời gian ngắn, thế trận chuyển từ nguy cơ mất nước sang giành quyền chủ động hoàn toàn. Hàm Tử và Chương Dương vì thế không chỉ là những chiến thắng vang dội, mà còn là minh chứng cho nghệ thuật kết hợp bảo toàn lực lượng, chia cắt đối phương và tập trung sức mạnh đúng thời điểm.
