Phan Đình Phùng

Trong pho sử vàng chống ngoại xâm của dân tộc, phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX là một nốt trầm bi hùng, ghi dấu sự vẫy vùng kiên cường của sĩ phu và nhân dân Việt Nam trước làn sóng xâm lược của thực dân Pháp. Ở đỉnh cao nhất của phong trào ấy, nổi bật lên hình tượng Đình nguyên Tiến sĩ Phan Đình Phùng - một nhân cách lớn, một lãnh tụ kiệt xuất đã biến vùng núi rừng Hương Khê hiểm trở thành căn cứ địa bất khả xâm phạm suốt hơn một thập kỷ.

Phan Đình Phùng vốn là một vị quan thanh liêm, chính trực nổi tiếng của triều đình nhà Nguyễn. Khi vua Hàm Nghi xuất chiếu Cần Vương phát động cuộc kháng chiến toàn quốc, ông không ngần ngại từ bỏ sự nghiệp chốn quan trường để trở về quê nhà Hà Tĩnh phát động khởi nghĩa. Đối với ông, trung quân không phải là lòng trung thành mù quáng với một triều đại, mà là tinh thần gắn liền với lòng yêu nước, quyết không để giang sơn rơi vào tay ngoại bang.

Khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896) dưới sự lãnh đạo của Phan Đình Phùng cùng tướng quân Cao Thắng đã trở thành cuộc khởi nghĩa có quy mô lớn nhất, kéo dài nhất và tổ chức chặt chẽ nhất trong phong trào Cần Vương.

Giữa vùng đại ngàn Hà Tĩnh, Phan Đình Phùng cùng các nghĩa quân đã dựng xây một hệ thống căn cứ liên hoàn từ Thanh Hóa đến Quảng Bình. Dưới sự chỉ đạo của ông, Cao Thắng cùng các thợ rèn xứ Nghệ đã tự nghiên cứu, chế tạo thành công những khẩu súng súng cơ sở kiểu Pháp (súng đạn súng trường) ngay tại đại ngàn ngàn sâu. Sự kết hợp giữa tinh thần yêu nước quật cường, kỷ luật chiến đấu nghiêm minh và tri thức kỹ thuật đột phá đã giúp nghĩa quân Hương Khê giáng cho quân Pháp nhiều đòn đau đớn, khiến các viên tướng Pháp phải kinh ngạc và kiêng nể.

Một trong những khoảnh khắc bi hùng nhất trong cuộc đời Phan Đình Phùng là khi kẻ thù không thể đánh bại ông trên chiến trường, chúng đã dùng thủ đoạn thâm độc: quật mả tổ tiên, bắt bớ người thân và đe dọa sát hại gia đình ông. Tên phản bội Hoàng Cao Khải đã viết thư dụ hàng, dùng tình cảm gia đình và danh lợi để lay chuyển ông.

Đứng trước sự lựa chọn ngàn cân treo sợi tóc giữa "tình nhà" và "nợ nước", Phan Đình Phùng đã đưa ra câu trả lời đĩnh đạc, trở thành bản tuyên ngôn bất tử về khí tiết sĩ phu:

"Tôi từ khi cùng chư huynh đệ dựng cờ khởi nghĩa, đã coi cả quê hương là nhà, nhân dân cả nước là ruột thịt. Nay nếu mồ mả tổ tiên tôi bị quật lên, thì mồ mả tổ tiên chư huynh đệ cũng đều chịu chung số phận. Tôi quyết không vì một chút tình riêng mà quên đi nghĩa lớn của đất nước."

Lời đáp ấy là một vết cắt xé lòng của vị tướng chỉ huy, nhưng đồng thời thể hiện một ý chí thép, một sự dấn thân tuyệt đối vì sự sống còn của dân tộc.

Những năm tháng cuối cùng của cuộc khởi nghĩa là khoảng thời gian chiến đấu gian khổ vô cùng trong vòng vây xiết chặt của quân thù. Dù thiếu thốn lương thực, vũ khí và đối mặt với bệnh tật giữa rừng thiêng nước độc, Cụ Phan vẫn kiên cường cùng nghĩa quân bám trụ. Cuối năm 1895, sau một trận chiến ác liệt, ông lâm bệnh nặng và trút hơi thở cuối cùng tại căn cứ Ngàn Sâu vào ngày 28 tháng 12 năm 1895.

Sự ra đi của Phan Đình Phùng cũng đánh dấu hồi kết cho cuộc khởi nghĩa Hương Khê và toàn bộ phong trào Cần Vương theo ý thức hệ phong kiến. Dù cuộc khởi nghĩa không đi đến chiến thắng cuối cùng do hạn chế của lịch sử thời bấy giờ, nhưng ngọn lửa yêu nước và khí tiết quật cường của Phan Đình Phùng đã thắp sáng cả một vùng trời lịch sử.

Câu chuyện cuộc đời Cụ là biểu tượng sáng ngời về "thời hoa lửa" của các sĩ phu yêu nước cuối thế kỷ XIX - những con người đã dâng hiến tất cả danh vọng, gia đình và cả mạng sống cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, đặt nền móng và truyền ngọn lửa yêu nước cho các thế hệ cách mạng tiếp theo.