Phan Đình Phùng
Phan Đình Phùng (1847 – 1895) là một trong những nhà yêu nước vĩ đại, lãnh tụ tối cao của phong trào Cần Vương ở thế kỷ XIX. Ông được hậu thế kính trọng không chỉ bởi tài năng quân sự mà còn bởi khí tiết kiên trung, bất khuất của một vị quan thanh liêm.
1. Xuất thân và Chí khí của một vị quan thanh liêm
Quê quán: Làng Đông Thái, huyện La Sơn (nay là xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ), tỉnh Hà Tĩnh.
Học vấn: Ông đỗ Đình nguyên Tiến sĩ năm 1877 (nên thường được gọi là Ngự sử Đình nguyên).
Tính cách: Nổi tiếng là vị quan cương trực, dám nói thẳng, từng bị bãi chức vì phản đối việc phế vua này lập vua khác của phe chủ chiến trong triều đình Huế. Tuy nhiên, khi vận nước lâm nguy, ông đã vượt qua những bất đồng cá nhân để dấn thân vì đại nghĩa.
2. Thủ lĩnh phong trào Cần Vương (Khởi nghĩa Hương Khê)
Sau khi vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương, Phan Đình Phùng đã đứng ra chiêu mộ nghĩa quân, xây dựng căn cứ tại vùng núi phía Tây Hà Tĩnh (Hương Khê).
Quy mô: Cuộc khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896) dưới sự lãnh đạo của ông là cuộc khởi nghĩa có quy mô lớn nhất, bền bỉ nhất và tổ chức chặt chẽ nhất trong phong trào Cần Vương.
Địa bàn hoạt động: Lan rộng khắp 4 tỉnh miền Trung: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình.
Sáng tạo quân sự: Dưới sự giúp đỡ của cộng sự đắc lực là Cao Thắng, nghĩa quân đã tự chế tạo được súng trường theo mẫu súng của Pháp (súng 1874), giúp nâng cao năng lực chiến đấu đáng kể.
3. Khí tiết bất khuất trước kẻ thù
Quân Pháp đã dùng mọi thủ đoạn để mua chuộc và uy hiếp ông, từ việc dùng danh lợi đến việc đào mộ tổ tiên và bắt giữ người thân để gây áp lực. Tuy nhiên, Phan Đình Phùng đã khước từ tất cả với câu nói nổi tiếng, khẳng định rằng khi đã dấn thân vì nước thì không còn màng đến gia đình hay bản thân.
4. Sự hy sinh và Di sản
Hy sinh: Ông mất năm 1895 do lâm bệnh nặng trong rừng sâu giữa lúc cuộc kháng chiến đang gặp nhiều khó khăn. Sau khi ông mất, phong trào dần suy yếu và tan rã.
Tưởng nhớ: Tên ông được đặt cho những đường phố lớn, trường học danh tiếng tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh thành trên cả nước. Ông là biểu tượng của tinh thần "vị quốc vong thân" và là niềm tự hào của vùng đất học Hà Tĩnh.
