PHAN ĐÌNH PHÙNG
PHAN ĐÌNH PHÙNG – KHÚC TRÁNG CA BẤT TỬ CỦA ĐỆ NHẤT SĨ PHU
Trong dòng chảy thiên niên kỷ của lịch sử chống ngoại xâm, dân tộc Việt Nam đã sản sinh ra biết bao bậc anh hùng hào kiệt. Có những người ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ để bảo vệ từng tấc đất quê hương, và cũng có những bậc đại trí, đại dũng dù sinh ra trong thời kỳ đen tối nhất của lịch sử vẫn giữ vẹn nguyên khí tiết thanh cao. Một trong những biểu tượng sáng chói nhất cho tinh thần bất khuất ấy chính là Đình nguyên Tiến sĩ Phan Đình Phùng – vị chủ tướng lẫm liệt của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX.
Phan Đình Phùng sinh ra tại làng Đông Thái, huyện La Sơn (nay là xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh) – vùng đất địa linh nhân kiệt giàu truyền thống khoa bảng. Năm 1877, ông bước ra khỏi trường thi với danh hiệu Đình nguyên Tiến sĩ, người đỗ cao nhất trong khoa thi Đình năm ấy. Bước vào chốn quan trường với tấm lòng ngay thẳng, cương trực, ông luôn đặt lợi ích của nhân dân, đất nước lên trên hết, khiến kẻ gian thần nể sợ, nhà vua nể trọng. Thế nhưng, khi triều đình nhà Nguyễn bất lực rệu rã trước súng đạn phương Tây, thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta, Phan Đình Phùng đã không chọn cuộc sống vinh hoa phú quý mạt vận. Ông gác lại bút nghiên, từ quan về quê, cởi bỏ tấm áo gấm của một vị đại thần để khoác lên mình manh áo vải của người chiến sĩ, đứng lên dựng cờ khởi nghĩa dưới bóng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi.
Suốt mười năm ròng rã (1885 - 1895), giữa vùng núi rừng hiểm trở của đại ngàn Hương Khê, vị quan văn ngày nào đã cùng người phó tướng tài ba Cao Thắng vạch trận đồ, xây dựng căn cứ. Giữa muôn vàn gian khổ, thiếu thốn trăm bề, Phan Đình Phùng cùng nghĩa quân đã tạo nên một điều kỳ tích: tự đúc súng trường theo mẫu súng hiện đại của thực dân Pháp. Biến một vùng Hương Khê thành một "pháo đài thép", ông đã lãnh đạo nghĩa quân đánh thắng nhiều trận lớn, gây cho quân Pháp tổn thất nặng nề và ăn ngủ không yên.
Thế nhưng, chương ấn tượng và rúng động nhất trong cuộc đời Phan Đình Phùng không nằm ở những chiến công binh lửa, mà nằm ở sự lựa chọn nghiệt ngã giữa "Nợ nước" và "Tình nhà". Biết không thể khuất phục vị chủ tướng bằng vũ lực, thực dân Pháp và tay sai Nguyễn Thân đã dùng đến đòn hiểm độc nhất: chúng cho quật mồ mả tổ tiên của ông tại làng Đông Thái, bắt giữ toàn bộ gia tộc, anh em ruột thịt và dọa sẽ giết sạch nếu ông không đầu hàng. Đứng trước bức thư dụ hàng đánh thẳng vào đạo hiếu của một nhà nho, trong khoảnh khắc lòng kính hiếu và tình thâm cốt nhục bị đem ra làm con tin, Phan Đình Phùng đã đưa ra câu trả lời đanh thép, vang vọng đến ngàn đời:
"Tôi từ khi cùng chư quân khởi nghĩa lánh ra nơi sơn dã, đã cam tâm tình nguyện bỏ cả việc gia đình. Nay tôi chỉ có một ngôi mộ rất to là đất nước Việt Nam, chỉ có một gia đình rất lớn là nhân dân cả nước. Nếu có sinh mạng của anh em, con cháu tôi đem làm thịt, tôi cũng không màng. Huống chi là mấy ngôi mộ tổ tiên, muốn đào thì cứ đào!"
Lời tuyên bố lạnh lùng nhưng rớm máu ấy là đỉnh cao của một ý chí sắt đá vô tiền khoáng hậu. Đối với cụ Phan, nỗi đau mất người thân, nỗi nhục nhã khi mồ mả tổ tiên bị giày xéo là cái giá tột cùng của sự hy sinh. Nhưng ông hiểu rõ, nếu ông đầu hàng, non sông này sẽ vĩnh viễn đắm chìm trong đêm tối của nô lệ, máu của hàng triệu đồng bào sẽ còn đổ. Ông đã hy sinh cái "tiểu hiếu" của gia đình để trọn vẹn cái "đại hiếu" với quốc gia, dân tộc.
Những năm cuối của cuộc khởi nghĩa, vòng vây của kẻ thù ngày càng xiết chặt, lương thực cạn kiệt, bệnh tật bủa vây, Phan Đình Phùng bị thương nặng và lâm bệnh hiểm nghèo. Vào ngày 28 tháng 12 năm 1895, vị chủ tướng đã trút hơi thở cuối cùng giữa đại ngàn Vũ Quang. Vì quá khiếp sợ tầm ảnh hưởng của ông ngay cả khi đã nằm xuống, kẻ thù hèn hạ đã đào mộ, đốt xác ông thành than rồi đem trộn vào thuốc súng bắn xuống dòng sông Lam.
