PHAN ĐÌNH PHÙNG – THỦ LĨNH KHỞI NGHĨA HƯƠNG KHÊ VÀ PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG

Sau khi kinh thành Huế thất thủ năm 1885, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi lên vùng núi Quảng Trị ban chiếu Cần Vương, kêu gọi sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên chống Pháp. Hưởng ứng lời kêu gọi thiêng liêng đó, Phan Đình Phùng đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Hương Khê – cuộc khởi nghĩa đỉnh cao nhất trong phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX.

Phan Đình Phùng (1847 – 1895), quê ở Đông Thái, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Ông đỗ Tiến sĩ, từng làm quan Ngự sử trong triều đình nhà Nguyễn nổi tiếng thẳng thắn, liêm khiết. Khi triều đình đầu hàng, ông từ quan về quê, đứng ra chiêu mộ nghĩa quân chống Pháp, được vua Hàm Nghi phong làm Chưởng quản đại thần.

Khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo kéo dài từ năm 1885 đến năm 1896, địa bàn hoạt động rộng lớn khắp 4 tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình. Dưới sự lãnh đạo của ông và trợ thủ đắc lực Cao Thắng, nghĩa quân được tổ chức kỷ luật nghiêm minh, chia thành 15 quân thứ, tự chế tạo được súng súng trường theo mẫu súng Pháp – một bước tiến khoa học kỹ thuật quân sự đáng kinh ngạc thời đó.

Phan Đình Phùng đã vận dụng xuất sắc chiến thuật chiến tranh du kích, dựa vào vùng núi rừng hiểm trở Ngàn Trù, Vũ Quang để đắp đồn trại, phục kích và gây tổn thất nặng nề cho các cuộc càn quét của Pháp. Kẻ thù đã dùng nhiều thủ đoạn tàn độc như quật mả tổ tiên, bắt giam người thân của ông để uy hiếp, nhưng ông vẫn kiên định tuyên bố: "Từ khi tôi cùng chư huynh đệ giương cờ nghĩa, tôi đã coi bản thân như chết rồi!".

Tháng 12/1895, trong một trận chiến ác liệt, Phan Đình Phùng bị thương nặng và qua đời vì bệnh sốt xuất huyết (sốt phát ban) tại căn cứ Vũ Quang. Sau cái chết của ông, cuộc khởi nghĩa Hương Khê dần bị dập tắt.

Phan Đình Phùng là biểu tượng cao đẹp nhất của tầng lớp tri thức phong kiến yêu nước Việt Nam late 19th century. Khí tiết kiên cường, tấm lòng trung quân ái quốc và tài năng tổ chức của ông đã ghi dấu ấn sâu đậm trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.