Phan Đình Phùng và cuộc khởi nghĩa Hương Khê

Phan Đình Phùng sinh năm 1847 tại làng Đông Thái, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Ông đỗ Đình nguyên năm 1877, sau đó làm quan dưới triều Nguyễn. Phan Đình Phùng nổi tiếng là người cương trực, có khí tiết và không chịu khuất phục trước những điều trái với đạo lý. Năm 1883, khi triều đình Huế xảy ra những biến động lớn và thực dân Pháp từng bước áp đặt quyền cai trị lên đất nước, ông bị cách chức vì chống lại việc phế lập vua. Sau khi vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương năm 1885, Phan Đình Phùng trở về quê, tập hợp nghĩa sĩ và dựng cờ chống Pháp. Từ vùng núi Hà Tĩnh, cuộc khởi nghĩa nhanh chóng phát triển thành một phong trào rộng lớn. Năm 1889, Cao Thắng trở thành cánh tay phải của Phan Đình Phùng, tổ chức xây dựng căn cứ, tuyển quân và chế tạo vũ khí. Nghĩa quân Hương Khê hoạt động trên địa bàn rộng, từ Hà Tĩnh sang Quảng Bình, Nghệ An và một số vùng khác. Họ xây dựng hệ thống căn cứ liên hoàn, chia quân thành nhiều đội, thường xuyên đánh các đồn binh và tuyến vận chuyển của quân Pháp. Thực dân Pháp nhiều lần đưa quân đàn áp nhưng không thể nhanh chóng dập tắt cuộc khởi nghĩa. Phan Đình Phùng trở thành linh hồn của phong trào Cần Vương ở vùng Bắc Trung Kỳ. Năm 1893, Cao Thắng hy sinh trong một trận chiến, khiến nghĩa quân mất đi một vị tướng trẻ tài năng. Phan Đình Phùng vẫn tiếp tục chiến đấu. Đến năm 1895, quân Pháp mở những cuộc hành quân quy mô lớn vào căn cứ Hương Khê. Nghĩa quân ngày càng gặp khó khăn về lương thực, vũ khí và lực lượng. Phan Đình Phùng lâm bệnh rồi qua đời cuối năm 1895. Sau cái chết của người lãnh đạo, cuộc khởi nghĩa Hương Khê dần tan rã. Tuy thất bại, cuộc khởi nghĩa Hương Khê vẫn được xem là một trong những phong trào Cần Vương tiêu biểu và có tổ chức chặt chẽ nhất. Hình ảnh Phan Đình Phùng nhiều năm sống giữa núi rừng, không chịu đầu hàng dù tương quan lực lượng ngày càng bất lợi, đã trở thành biểu tượng của khí tiết và lòng trung nghĩa trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX.