PHAN ĐÌNH PHÙNG VÀ MƯỜI MỘT NĂM KHỞI NGHĨA HƯƠNG KHÊ
Từ vị quan ngự sử cương trực bị cách chức đến thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Cần Vương kéo dài nhất.
Phan Đình Phùng sinh năm 1847 tại làng Đông Thái, huyện La Sơn, nay thuộc xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Năm 1877, ông thi đỗ đầu kỳ thi Đình, trở thành Đình nguyên Tiến sĩ, sau đó được bổ làm quan tại triều đình Huế, giữ chức Ngự sử Đô sát viện. Ông nổi tiếng là một vị quan liêm khiết, thẳng thắn, nhiều lần dâng sớ can gián việc triều chính.
Năm 1883, ông phản đối việc phế truất vua Dục Đức và các quyết định của phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết trong việc phế lập vua liên tiếp, vì vậy bị cách hết chức tước, đuổi về quê. Đến tháng 7 năm 1885, sau khi cuộc phản công tại kinh thành Huế thất bại, vua Hàm Nghi cùng Tôn Thất Thuyết chạy ra Tân Sở (Quảng Trị) xuống chiếu Cần Vương kêu gọi văn thân, sĩ phu cả nước đứng lên chống Pháp. Phan Đình Phùng hưởng ứng chiếu Cần Vương, đứng ra tập hợp lực lượng tại quê nhà Hà Tĩnh.
Ông xây dựng căn cứ chính tại vùng núi Vũ Quang và Ngàn Trươi, thuộc huyện Hương Khê, Hà Tĩnh, nơi có địa hình hiểm trở thuận lợi cho chiến tranh du kích. Cộng sự đắc lực của ông là Cao Thắng, người đã tổ chức chế tạo được súng trường theo kiểu súng Pháp để trang bị cho nghĩa quân. Từ căn cứ này, nghĩa quân Hương Khê tổ chức nhiều cuộc tấn công, mở rộng hoạt động ra khắp bốn tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình trong suốt hơn mười năm.
Ngày 17 tháng 10 năm 1894, nghĩa quân giành thắng lợi lớn trong trận phục kích tại núi Vụ Quang, tiêu diệt và gây thiệt hại nặng cho một đoàn quân Pháp. Đây được xem là một trong những chiến thắng tiêu biểu nhất của phong trào Cần Vương. Tuy nhiên, quân Pháp sau đó tăng cường càn quét, bao vây gắt gao căn cứ Vũ Quang, khiến lực lượng nghĩa quân suy yếu dần vì thiếu lương thực và bị cô lập.
Trong một trận giao tranh cuối năm 1895, Phan Đình Phùng bị thương nặng. Ông hy sinh ngày 28 tháng 12 năm 1895 tại căn cứ, khi cuộc khởi nghĩa đã kéo dài được mười năm. Sau khi ông mất, nghĩa quân Hương Khê tan rã dần, đánh dấu sự kết thúc của phong trào Cần Vương trên phạm vi cả nước. Đền thờ Phan Đình Phùng hiện được đặt tại xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, quê hương ông, là nơi người dân địa phương và du khách vẫn đến dâng hương tưởng niệm.
