Phan Kế An – Chuyến đi bí mật vẽ Bác Hồ giữa chiến khu Việt Bắc

Cuối năm 1948, trong căn cứ địa Việt Bắc, họa sĩ Phan Kế An được đồng chí Trường Chinh gọi đến giao nhiệm vụ.

Ngày hôm sau, ông phải lên nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đang sống và làm việc. Ông có thể ở lại bao lâu tùy ý, sử dụng bất cứ chất liệu nào, nhưng nhất định phải hoàn thành một bức chân dung để kịp đăng trên báo Sự Thật.

Phan Kế An khi ấy mới 25 tuổi.

Ông đã từng vẽ tranh tuyên truyền và tranh biếm họa chống thực dân Pháp, nhưng nhiệm vụ lần này hoàn toàn khác. Nhân vật ông sắp vẽ là vị Chủ tịch nước đang lãnh đạo cuộc kháng chiến. Bức tranh không chỉ cần giống về diện mạo mà còn phải thể hiện được phong thái và tinh thần của Người.

Người họa sĩ trẻ vừa vui mừng, vừa lo lắng.

Sáng hôm sau, ông mang theo dụng cụ vẽ, lên ngựa đi theo đường mòn qua Đèo De tới Khuôn Tát, thuộc huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Đây là một phần của An toàn khu Việt Bắc, nơi các cơ quan Trung ương và Chủ tịch Hồ Chí Minh làm việc trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp.

Tới trạm liên lạc, ông được cán bộ phụ trách chỉ đường đi tiếp. Khi mới vượt được khoảng nửa đường, Phan Kế An bất ngờ nhìn thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh đang đi ra đón.

Không có nghi lễ trang trọng. Trước mắt ông là một người mặc bộ quần áo nâu giản dị, dáng nhanh nhẹn và gần gũi. Bác bắt tay, hỏi chuyện đi đường rồi đưa người họa sĩ trẻ về lán, giới thiệu với mọi người.

Nơi ở của vị Chủ tịch nước chỉ là một căn nhà sàn bằng tre nứa. Bên trong có bộ bàn ghế tre, một chiếc máy chữ, phích nước treo trên cột cùng vài vật dụng thiết yếu.

Bác nói với Phan Kế An rằng ông có thể ở lại bao lâu tùy ý; Bác làm công việc của Bác, còn người họa sĩ cứ làm công việc của mình.

Lời nói thân tình ấy giúp Phan Kế An bớt căng thẳng. Tuy nhiên, ông sớm nhận ra một khó khăn: Chủ tịch Hồ Chí Minh không có thời gian ngồi yên làm mẫu.

Công việc của Người diễn ra liên tục. Khi thì Bác ngồi đánh máy, đọc tài liệu; lúc lại trao đổi với cán bộ, đi họp hoặc di chuyển sang một địa điểm khác. Người họa sĩ phải mang giấy bút đi theo, quan sát thật nhanh rồi ghi lại từng đường nét và tư thế tự nhiên.

Phan Kế An không muốn làm gián đoạn công việc của Bác. Ông lặng lẽ ngồi ở một góc lán hoặc bên ngoài, tranh thủ vẽ khi Bác đang đọc báo, làm việc hay nghỉ trong chốc lát. Có những ký họa chỉ được thực hiện trong vài phút, buộc ông phải lựa chọn những đường nét cô đọng nhất.

Điều ông tìm kiếm không phải một hình ảnh được sắp đặt trang trọng. Ông muốn ghi lại hình ảnh chân thực của Chủ tịch Hồ Chí Minh giữa chiến khu: vầng trán rộng, ánh mắt suy tư và bộ quần áo nâu đã trở nên quen thuộc với đồng bào, chiến sĩ.

Trong thời gian sống gần Bác, Phan Kế An còn chứng kiến nhiều câu chuyện giản dị.

Một lần, khi mọi người chơi bóng chuyền, quả bóng lăn xuống chân đồi. Phan Kế An định chạy theo nhặt, nhưng Bác lập tức ngăn lại vì dưới đó có nhiều gốc nứa nhọn, rất dễ bị thương. Sự quan tâm nhỏ ấy khiến người họa sĩ trẻ cảm nhận được sự gần gũi của Bác như tình cảm của một người cha.

Lần khác, mỗi khi lấy thuốc lá, Bác thường mời Phan Kế An một điếu. Thay vì hút, ông bí mật cất lại, dự định đem về làm quà cho những đồng nghiệp chưa từng được gặp Bác.

Đến ngày cuối, Bác phát hiện ra việc ấy và hỏi ông đã để dành được bao nhiêu điếu. Phan Kế An thành thật nói rằng cơ quan có khoảng 30 người nhưng ông mới giữ được 13 điếu. Bác liền lấy thêm 17 điếu, đủ để ông mang về chia cho mọi người.

Sau hơn hai tuần làm việc, Phan Kế An hoàn thành hơn 20 bức tốc họa cùng một bức chân dung được vẽ kỹ hơn.

Trước khi người họa sĩ trở về tòa soạn, Bác yêu cầu treo toàn bộ số tranh lên tấm liếp của nhà tập thể để mọi người cùng xem. Đó giống như một cuộc triển lãm nhỏ giữa chiến khu, không phòng tranh, không khung kính, chỉ có những bức ký họa đặt trên vách tre.

Bác xem từng bức rồi chọn một bức ký họa bằng bút sắt. Người cho rằng bức tranh tuy đơn sơ nhưng giản dị và thể hiện được thần thái.

Bức chân dung ấy được đăng trên báo Sự Thật vào tháng 12 năm 1948. Trong hoàn cảnh ảnh chụp còn hiếm và điều kiện in ấn rất khó khăn, tác phẩm đã giúp cán bộ, chiến sĩ cùng nhân dân hình dung rõ hơn về vị lãnh tụ đang sống và làm việc tại chiến khu.

Những nét bút của Phan Kế An vì thế không chỉ có giá trị mỹ thuật. Chúng còn trở thành tư liệu lịch sử về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Trước khi thực hiện nhiệm vụ đặc biệt ấy, Phan Kế An đã có một hành trình đáng chú ý. Ông là con trai của Phan Kế Toại, người từng giữ chức Khâm sai đại thần rồi sau Cách mạng Tháng Tám tham gia Chính phủ, làm Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Phó Thủ tướng nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Dù sinh trưởng trong một gia đình quan lại, Phan Kế An sớm tham gia phong trào học sinh, sinh viên chống Nhật và trở thành chiến sĩ Việt Minh trước Cách mạng Tháng Tám. Ông theo học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, được những họa sĩ nổi tiếng như Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân và Lê Thị Lựu dìu dắt.

Trong kháng chiến, ông làm việc tại báo Sự Thật, phụ trách trình bày, minh họa và vẽ tranh biếm họa với bút danh Phan Kích. Nhiều bức tranh của ông được các cơ quan tuyên truyền phóng lớn trên những bức tường còn sót lại sau bom đạn. Có những nơi quân địch phải sử dụng mìn để phá bỏ các tranh cổ động ấy.

Cây cọ của Phan Kế An đã trở thành một thứ vũ khí đặc biệt.

Sau này, ông tiếp tục sáng tác nhiều tác phẩm nổi tiếng, trong đó có Nhớ một chiều Tây Bắc. Bức tranh ghi lại không gian núi rừng kháng chiến và trở thành một trong những tác phẩm tiêu biểu của mỹ thuật Việt Nam hiện đại.

Phan Kế An qua đời năm 2018, hưởng thọ 95 tuổi. Ông được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng về văn học, nghệ thuật và báo chí.

Tuy nhiên, kỷ niệm ông trân trọng nhất vẫn là những ngày được sống và vẽ Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Việt Bắc.

Chuyến đi năm 1948 không có tiếng súng hay một trận đánh dữ dội. Người họa sĩ trẻ chỉ mang theo giấy, bút và giá vẽ. Nhưng những nét ký họa ông đem về đã giúp lưu giữ một hình ảnh chân thực của lịch sử: vị Chủ tịch nước trong bộ quần áo nâu, lặng lẽ làm việc giữa căn nhà tre đơn sơ để dẫn dắt cuộc kháng chiến của dân tộc.