Phan Khôi – nhà báo, học giả mở đường cho tư tưởng duy lý và Thơ mới

Phan Khôi sinh năm 1887 tại Quảng Nam, là cháu ngoại Tổng đốc Hà Nội Hoàng Diệu. Ông đỗ tú tài chữ Hán khi mới 19 tuổi, nhưng không theo lối học Nho truyền thống mà sớm tiếp thu những tư tưởng mới sau khi gặp gỡ các nhà chí sĩ Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh.

Từ năm 1907, ông tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và làm việc cho tạp chí Đăng Cổ Tùng Báo. Sau khi tờ báo bị cấm, ông hoạt động trong phong trào Văn Thân ở quê nhà, rồi bị bắt trong cuộc biểu tình chống thuế và giam giữ đến năm 1914 mới được ân xá.

Trong nhiều thập niên, ông làm báo ở nhiều nơi, từ Hà Nội, Sài Gòn đến Huế. Ông viết với lối văn sắc sảo, phê phán hài hước những thói hư tật xấu của quan lại phong kiến và chính sách thực dân, nên được mệnh danh là 'Ngự sử văn đàn'.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh mời ông ra Hà Nội tham gia kháng chiến với vai trò một nhà văn hóa. Ông sống và công tác ở Việt Bắc suốt chín năm, dù sức khỏe không ít lần phải nhập viện điều trị.

Giai đoạn 1956–1957, ông cùng một số trí thức lập tờ Nhân Văn và công khai bày tỏ quan điểm phê bình giới lãnh đạo văn nghệ. Chính cách nói thẳng ấy khiến ông phải ngừng sáng tác, và ông qua đời năm 1959 tại Hà Nội.

Di sản của Phan Khôi để lại rất đa dạng, gồm công trình nghiên cứu ngôn ngữ, bản dịch Kinh Thánh, các tác phẩm văn học và nhiều bài báo có giá trị. Ông là hình mẫu của người trí thức dám suy nghĩ độc lập, dám phản biện và luôn đặt trọn tâm sức vào việc khai mở tri thức cho dân tộc, điều đáng để thế hệ trẻ hôm nay học hỏi.

Nguồn tham khảo: Wikipedia tiếng Việt – "Phan Khôi" (https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Kh%C3%B4i), nội dung được biên soạn lại theo giấy phép CC BY-SA 4.0.