Phân khu ủy Nguyễn Huệ chủ động, sáng tạo lãnh đạo nhân dân Thanh La khởi nghĩa giành chính quyền, thành lập Châu Tự Do

Đầu năm 1945, cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc. Ở Châu Âu, số phận của phát xít Đức chỉ còn tính trong từng ngày. Ở Châu Á - Thái Bình Dương, phát xít Nhật liên tục bị quân Đồng Minh tiến công.

Để độc chiếm Đông Dương, tiếp tục theo đuổi chiến tranh và loại trừ mối lo bị quân Pháp đánh úp sau lưng khi quân Đồng Minh tiến vào Đông Dương, ngày 09/3/1945, quân Nhật nổ súng tiến hành đảo chính hất cẳng Pháp ở Đông Dương.

Trước chuyển biến nhanh chóng của tình hình thế giới và trong nước, từ ngày 9 đến ngày 12/3/1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp hội nghị mở rộng tại Đình Bảng, tỉnh Bắc Ninh. Sau khi phân tích tình hình, Ban Thường vụ Trung ương Đảng nhận định cuộc đảo chính đã tạo ra tình hình khủng hoảng chính trị sâu sắc, Hội nghị cũng chỉ rõ những điều kiện làm khởi nghĩa ở Đông Dương chưa chín muồi đi tới chín muồi nhanh chóng. Hội nghị chỉ thị: "Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta". Hội nghị quyết định phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, làm tiền đề cho cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước.

Ở thời điểm đó mặc dù chưa nhận được chỉ thị “Nhật, Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” của Thường vụ Trung ương, song căn cứ vào tình hình cụ thể của địa phương, chủ trương chung của Đảng, Ban lãnh đạo phân khu Nguyễn Huệ quyết định hành động.

Ngày 10/3/1945, tại khu rừng Khuôn Kẹn (xã Tân Trào), dưới sự chủ tọa của đồng chí Song Hào, Phân khu ủy Nguyễn Huệ đã họp và nhận định: biến động tình hình địch trong khu và các vùng phụ cận cho thấy, có thể Nhật đã đảo chính Pháp, thời cơ lớn đã đến. Tuy chưa có chỉ thị cụ thể của trên, nhưng Khu ủy Phân khu nhận thấy cần nhanh chóng, mạnh dạn hành động. Phân khu ủy quyết định cần nhanh chóng, mạnh dạn hành động "bắt mạch" xem thử phản ứng của địch, nếu thời cơ thuận lợi sẽ mở rộng hoạt động tiến lên khởi nghĩa giành chính quyền. Xã Thanh La (Minh Tranh-Sơn Dương) được Phân khu ủy chọn làm nơi "bắt mạch" đầu tiên với chính quyền địch, bởi Thanh La là địa phương có cơ sở Việt Minh khá mạnh, lại gần nơi khu ủy đóng để thuận lợi cho sự chỉ đạo của khu ủy - làm nơi đầu tiên phát động khởi nghĩa. Tư tưởng chủ đạo của cuộc ra quân là phải chắc thắng để gây thanh thế cho ta.