PHAN NGỌC HIỂN – NGƯỜI ANH HÙNG NƠI CUỐI TRỜI TỔ QUỐC

Ở nơi tận cùng phía Nam của Tổ quốc, nơi những cánh rừng đước vươn mình ra biển, nơi đất và trời gặp nhau trong một màu xanh bất tận, có một cái tên đã trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí quật cường và tinh thần bất khuất: Phan Ngọc Hiển. Tên tuổi của ông gắn liền với cuộc Khởi nghĩa Hòn Khoai ngày 13 tháng 12 năm 1940 – một trong những dấu son chói lọi của phong trào cách mạng ở Cà Mau trong những năm đầu đấu tranh chống thực dân Pháp. Hơn tám thập niên đã đi qua, nhưng câu chuyện về người thầy giáo, nhà báo, người chiến sĩ cộng sản Phan Ngọc Hiển vẫn ngân vang như một khúc tráng ca từ nơi “cuối trời Tổ quốc”.

Từ người thầy giáo, nhà báo đến người chiến sĩ cách mạng

Phan Ngọc Hiển không chỉ được biết đến với tư cách người chỉ huy Khởi nghĩa Hòn Khoai. Trước khi cầm trọng trách lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, ông đã là một nhà giáo, một nhà báo và một người tích cực hoạt động cách mạng. Trong những năm đất nước chìm dưới ách thống trị của thực dân, phong kiến, người thầy giáo trẻ đã tìm đến vùng đất Tân Ân – Rạch Gốc, nơi cực Nam xa xôi của Tổ quốc. Tại đây, ông không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn gieo vào lòng người dân, thanh niên những tư tưởng tiến bộ, khơi dậy tình yêu quê hương, đất nước và ý thức đấu tranh chống áp bức. Với ông, giáo dục không chỉ là truyền đạt con chữ mà còn là đánh thức khát vọng sống tự do, khơi dậy lòng tự trọng và tinh thần trách nhiệm đối với quê hương.

Ngòi bút của Phan Ngọc Hiển cũng trở thành một phương tiện đấu tranh sắc bén. Những bài viết của ông hướng vào việc tố cáo chế độ thực dân, phong kiến, lên tiếng bênh vực người lao động và thức tỉnh tinh thần đấu tranh của quần chúng. Báo chí cách mạng ở Cà Mau về sau đã ghi nhận ông là một trong những người đặt nền móng cho dòng báo chí cách mạng trên vùng đất cực Nam. Điều đáng quý ở Phan Ngọc Hiển là giữa lời nói và hành động luôn có sự thống nhất. Ông không chỉ viết về cách mạng mà trực tiếp dấn thân vào con đường cách mạng; không chỉ truyền cảm hứng cho người khác mà chính mình trở thành người đi đầu.

Gieo mầm cách mạng trên đảo Hòn Khoai

Năm 1940, Phan Ngọc Hiển được tổ chức phân công ra đảo Hòn Khoai để xây dựng cơ sở cách mạng. Hòn Khoai khi ấy là một vị trí có ý nghĩa quan trọng ở vùng biển cực Nam. Công việc của ông không hề đơn giản: phải gây dựng cơ sở, tuyên truyền, vận động quần chúng, xây dựng lực lượng và chuẩn bị cho một cuộc đấu tranh trong điều kiện vô cùng khó khăn.

Bằng sự gần gũi, khéo léo và kiên trì, Phan Ngọc Hiển từng bước tập hợp quần chúng. Những người lao động, những người đang làm việc cho chính quyền thực dân dần được giác ngộ, trở thành lực lượng ủng hộ cách mạng. Ông xây dựng cơ sở, phát triển lực lượng và chuẩn bị những điều kiện cần thiết để khi thời cơ đến có thể hành động. Báo Cà Mau đánh giá công tác vận động quần chúng của Phan Ngọc Hiển chính là một yếu tố quan trọng góp phần tạo nên sức mạnh của Khởi nghĩa Hòn Khoai. Đó là một bài học sâu sắc về sức mạnh của lòng dân: một cuộc đấu tranh muốn thành công không thể chỉ dựa vào sức mạnh vật chất mà trước hết phải dựa vào niềm tin, sự đồng lòng và ý chí của nhân dân.

Khúc tráng ca Hòn Khoai ngày 13 tháng 12 năm 1940

Cuối năm 1940, phong trào cách mạng ở Nam Kỳ đứng trước thời điểm lịch sử. Theo sự phân công của Tỉnh ủy, Phan Ngọc Hiển trực tiếp lãnh đạo lực lượng khởi nghĩa tại Hòn Khoai. Đêm ngày 13 tháng 12 năm 1940, cuộc khởi nghĩa nổ ra. Trong điều kiện lực lượng còn nhỏ bé nhưng với sự chuẩn bị kỹ lưỡng và tinh thần quyết tâm cao, nghĩa quân đã nhanh chóng giành quyền làm chủ đảo Hòn Khoai. Viên sếp đảo Ô-li-vi-ê bị tiêu diệt; lực lượng khởi nghĩa thu được phương tiện, trang bị cần thiết và làm chủ hoàn toàn đảo trong nhiều giờ. Chiến thắng ấy tạo nên tiếng vang lớn, cổ vũ tinh thần đấu tranh của nhân dân Cà Mau và trở thành mốc son đặc biệt trong lịch sử cách mạng của tỉnh. Từ một hòn đảo nhỏ giữa biển khơi, tiếng súng Hòn Khoai đã vang lên như lời khẳng định mạnh mẽ rằng: ở nơi xa xôi nhất của Tổ quốc, nhân dân vẫn hướng về cách mạng, vẫn nung nấu khát vọng độc lập và sẵn sàng đứng lên đấu tranh. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ở Hòn Khoai, lực lượng khởi nghĩa trở về đất liền. Trên hành trình ấy, các chiến sĩ tiếp tục tổ chức chiến đấu, trong đó có việc đánh chiếm đồn Kiểm lâm ở Thủ Tam Giang. Những chiến thắng nối tiếp cho thấy tinh thần chủ động, gan dạ và quyết tâm của những người cách mạng trong hoàn cảnh vô cùng khắc nghiệt.

Bị bắt nhưng không khuất phục

Sau thắng lợi của Khởi nghĩa Hòn Khoai, thực dân Pháp điên cuồng truy lùng những người tham gia khởi nghĩa và những người bị tình nghi có liên quan. Ngày 22 tháng 12 năm 1940, sau nhiều ngày đêm băng rừng, vượt sông, chịu đói khát, các chiến sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai bị địch bắt tại bãi Khai Long. Phan Ngọc Hiển cùng các đồng chí bị giam giữ trong hơn sáu tháng. Kẻ thù tìm mọi cách khuất phục ý chí của những người cách mạng, nhưng trước những thử thách khắc nghiệt, ông vẫn giữ vững khí tiết.

Ngày 12 tháng 7 năm 1941, thực dân Pháp đưa mười chiến sĩ cách mạng ra xử bắn tại sân vận động Cà Mau. Trong số đó có Phan Ngọc Hiển cùng những người trực tiếp tham gia Khởi nghĩa Hòn Khoai như Đỗ Văn Sến, Nguyễn Văn Đắc, Nguyễn Văn Cự, Đỗ Văn Biên, Nguyễn Văn Cẩn, Ngô Kinh Luân, Nguyễn Văn Đình; cùng hai cán bộ cách mạng là Quách Văn Phẩm và Lê Tồn Khuyên.

Giây phút đối diện với cái chết cũng là lúc phẩm chất của người chiến sĩ cách mạng được bộc lộ rõ nhất. Phan Ngọc Hiển và các đồng chí không cúi đầu trước kẻ thù. Ông cất tiếng hô những khẩu hiệu khẳng định niềm tin vào độc lập dân tộc và con đường cách mạng. Những lời nói cuối cùng của ông đã trở thành một phần ký ức thiêng liêng của lịch sử Cà Mau.

Sự hy sinh của Phan Ngọc Hiển và chín người đồng chí không khép lại câu chuyện về Hòn Khoai. Trái lại, cái chết của họ đã làm cho tinh thần yêu nước được tiếp thêm sức mạnh. Máu của những người con ưu tú đã hòa vào đất, vào rừng, vào biển trời phương Nam và trở thành một phần của lịch sử đấu tranh vì độc lập, tự do.

Người anh hùng sống mãi cùng đất và người Cà Mau

Ngày nay, nhắc đến Phan Ngọc Hiển là nhắc đến một biểu tượng của vùng đất cực Nam. Tên ông được đặt cho một huyện của Cà Mau và nhiều công trình, trường học, đường phố. Đó không chỉ là sự ghi nhận đối với một cá nhân mà còn là cách thế hệ hôm nay gìn giữ ký ức về một thời kỳ đấu tranh hào hùng của quê hương.

Khu di tích Đền thờ 10 Anh hùng liệt sĩ Khởi nghĩa Hòn Khoai và các địa chỉ đỏ gắn với cuộc khởi nghĩa trở thành nơi giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Hằng năm, các hoạt động dâng hương, về nguồn, hành trình về địa chỉ đỏ được tổ chức để nhắc nhớ công lao của những người đã hy sinh vì độc lập dân tộc.

Đặc biệt, ngày 13 tháng 12 được ghi dấu là Ngày truyền thống cách mạng của Đảng bộ, quân và dân tỉnh Cà Mau. Từ chiến công Hòn Khoai, hình ảnh người thầy giáo – nhà báo – người chiến sĩ Phan Ngọc Hiển đã vượt qua giới hạn của thời gian để trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần dấn thân và ý chí không khuất phục.

Bài học dành cho thế hệ trẻ hôm nay

Là đoàn viên, thanh niên trong thời đại hòa bình, chúng ta không phải đối diện với những trận chiến như thế hệ Phan Ngọc Hiển. Nhưng điều đó không có nghĩa những giá trị mà ông để lại đã trở nên xa xôi. Ngược lại, câu chuyện của ông đặt ra cho tuổi trẻ hôm nay nhiều câu hỏi: Chúng ta sẽ làm gì để xứng đáng với những người đã hy sinh? Làm thế nào để lòng yêu nước không chỉ nằm trong lời nói? Làm thế nào để mỗi người trẻ có thể đóng góp một phần sức lực, trí tuệ và trách nhiệm của mình cho quê hương, đất nước? Phan Ngọc Hiển đã sống một cuộc đời không dài, nhưng cuộc đời ấy có ý nghĩa bởi ông đã biết đặt lợi ích của Tổ quốc và nhân dân lên trên lợi ích riêng. Ông dùng nghề giáo để gieo những hạt mầm tri thức; dùng ngòi bút để thức tỉnh tinh thần yêu nước; dùng hành động để biến lý tưởng thành hiện thực; và cuối cùng, dùng chính sự hy sinh của mình để khẳng định niềm tin vào ngày mai.

Từ Hòn Khoai – hòn đảo nơi biển trời cực Nam – câu chuyện ấy vẫn vọng về hôm nay. Đó là câu chuyện về một người thầy đã trở thành chiến sĩ. Một người cầm bút đã trở thành người hành động. Một người con của đất phương Nam đã dành trọn tuổi xuân cho Tổ quốc. Và một người anh hùng dù đã nằm lại hơn tám mươi năm vẫn sống mãi trong ký ức của quê hương. Phan Ngọc Hiển – người anh hùng nơi cuối trời Tổ quốc – không chỉ thuộc về lịch sử. Ông còn thuộc về hôm nay, bởi lý tưởng sống, lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm và sự dấn thân của ông vẫn là ngọn lửa để thế hệ trẻ tiếp tục gìn giữ, thắp sáng và trao truyền.

Tài liệu tham khảo

1. Bảo tàng tỉnh Cà Mau/ Ban Quản lý di tích tỉnh Cà Mau, Lý lịch di tích Đền thờ 10 Anh hùng liệt sĩ Khởi nghĩa Hòn Khoai, tư liệu giới thiệu di tích; trong đó ghi rõ diễn biến Khởi nghĩa Hòn Khoai ngày 13/12/1940 và sự hy sinh của 10 chiến sĩ ngày 12/7/1941.

2. Cổng Thông tin điện tử tỉnh Cà Mau, Ban đề cương tuyên truyền 85 năm Ngày truyền thống cách mạng của Đảng bộ, quân và dân tỉnh Cà Mau, năm 2025; tư liệu trình bày diễn biến Khởi nghĩa Hòn Khoai và vai trò chỉ huy của Phan Ngọc Hiển.

3. Báo Cà Mau, Anh hùng Phan Ngọc Hiển: Với công tác vận động quần chúng và xây dựng Đảng, tư liệu về quá trình Phan Ngọc Hiển hoạt động cách mạng, vận động quần chúng và xây dựng cơ sở tại Hòn Khoai.

4. Báo Cà Mau, Hào khí khởi nghĩa Hòn Khoai và tư tưởng cách mạng Phan Ngọc Hiển: Ngọn đuốc thiêng sáng mãi!, tư liệu về hoạt động báo chí, tư tưởng cách mạng và sự hy sinh của Phan Ngọc Hiển.

5. Trang thông tin điện tử xã Phan Ngọc Hiển, Xã Phan Ngọc Hiển: Dâng hương 10 liệt sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai, ngày 08/7/2025; tư liệu về cuộc khởi nghĩa và hoạt động tưởng niệm các liệt sĩ.