PHAN NGỌC HIỂN – NGƯỜI THẦY GIÁO BIẾN HÒN ĐẢO NHỎ THÀNH NGỌN LỬA CÁCH MẠNG
Có những người cầm phấn để dạy chữ. Có những người cầm bút để thức tỉnh lòng dân và cũng có những người, khi Tổ quốc cần, sẵn sàng cầm súng bước ra chiến trường. Phan Ngọc Hiển là một con người như thế. Sinh năm 1910 tại Cần Thơ, ông mồ côi cả cha lẫn mẹ khi mới 10 tuổi. Lớn lên trong hoàn cảnh thiếu thốn nhưng nổi tiếng thông minh, hiếu học, ông thi đỗ Trường Trung học Sư phạm Sài Gòn và trở thành thầy giáo khi mới 21 tuổi. Người cậu từng nhận xét về ông một câu sau này trở thành sự thật: "Thằng này sau này ắt làm nên." Nhưng chính quyền thực dân Pháp lại nhìn thấy ở người thầy trẻ ấy một mối nguy hiểm.
Sau khi tham gia các phong trào yêu nước, tên ông bị đưa vào "sổ đen". Thay vì cho dạy học ở thành phố, thực dân Pháp đày ông xuống tận Rạch Gốc, vùng Đất Mũi Cà Mau, nơi rừng đước ngập mặn, sình lầy, muỗi mòng và thú dữ bao quanh. Chúng tin rằng vùng đất heo hút ấy sẽ dập tắt lý tưởng của người thanh niên yêu nước. Nhưng chúng đã lầm. Đến Rạch Gốc, Phan Ngọc Hiển không chỉ mở lớp dạy học mà còn lặn lội đến từng nhà vận động cha mẹ đưa con đến trường.
Ông dạy học trò biết đọc, biết viết và quan trọng hơn cả là biết yêu quê hương, biết dân tộc mình đang sống trong cảnh mất nước. Chính từ những lớp học nhỏ giữa vùng cuối trời Tổ quốc ấy, tinh thần cách mạng được gieo mầm. Khi chính quyền Pháp nhận ra sức ảnh hưởng ngày càng lớn của người thầy giáo trẻ, chúng ra lệnh cấm ông tiếp tục đứng lớp. Không còn được dạy học, ông chuyển sang làm báo.
Từ năm 1935, Phan Ngọc Hiển cộng tác với nhiều tờ báo ở Sa Đéc, Sài Gòn, dùng ngòi bút để bảo vệ người lao động, lên án bất công xã hội và kêu gọi nâng cao dân trí. Chỉ riêng trong năm 1936, ông đã để lại hàng chục bài chính luận, phóng sự, truyện ngắn và tiểu thuyết. Ông quan niệm: "Báo giới là lòng dân trước chính phủ." Với ông, viết văn, làm báo không phải để nổi tiếng mà là để "trả nợ đời", để thức tỉnh đồng bào.
Cuối những năm 1930, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Tháng 6 năm 1940, tổ chức giao cho ông trở lại vùng Đất Mũi chuẩn bị lực lượng cho cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ. Nhiệm vụ đặc biệt nhất của ông là ra đảo Hòn Khoai. Khi đặt chân lên hòn đảo nhỏ giữa biển khơi, Phan Ngọc Hiển xin tên chúa đảo người Pháp Olivier cho mở lớp học. Học trò của ông lần này không phải trẻ em, mà chính là những nhân viên gác hải đăng và lính trên đảo. Ban ngày ông dạy chữ, ban đêm âm thầm tuyên truyền lòng yêu nước, giác ngộ cách mạng và xây dựng cơ sở bí mật ngay giữa nơi địch kiểm soát.
Sau nhiều tháng chuẩn bị, đúng 23 giờ 15 phút ngày 13/12/1940, cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai nổ ra. Dưới sự chỉ huy trực tiếp của Phan Ngọc Hiển, lực lượng khởi nghĩa bất ngờ tấn công, tiêu diệt tên chúa đảo Olivier, bắt sống quân địch, thu toàn bộ vũ khí và nhanh chóng làm chủ đảo Hòn Khoai. Đây là một trong những thắng lợi vang dội nhất hưởng ứng Khởi nghĩa Nam Kỳ ở cực Nam Tổ quốc. Nhưng do cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ trên toàn Nam Bộ không thành công, thực dân Pháp nhanh chóng huy động tàu chiến và quân tiếp viện phản công. Sau nhiều ngày chiến đấu, cầm cự giữa rừng ngập mặn và bãi biển Khai Long, Phan Ngọc Hiển cùng nhiều đồng đội bị bắt.
Trong nhiều tháng liền, họ bị tra tấn dã man nhưng không khuất phục. Ngày 12/7/1941, thực dân Pháp đưa 10 chiến sĩ liên quan đến cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai ra xử bắn tại sân vận động Cà Mau. Đứng trước họng súng quân thù, Phan Ngọc Hiển vẫn hiên ngang tuyên bố: "Những người cộng sản coi cái chết rất tầm thường. Chúng tôi sẵn sàng chết để tranh đấu cho đồng bào được ấm no. Nhất định những người kế tục chúng tôi sẽ tiêu diệt thực dân Pháp. Nhất định Việt Nam sẽ hoàn toàn độc lập!" Trước khi loạt đạn vang lên, ông cùng đồng đội hô vang: "Nước Việt Nam độc lập muôn năm! Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm!" Ông ngã xuống khi mới 31 tuổi. Sau ngày đất nước thống nhất, Đảng bộ và nhân dân Cà Mau đã xây dựng Đền thờ 10 Anh hùng liệt sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai để tưởng nhớ những người đã hiến trọn tuổi xuân cho Tổ quốc.
Ngày 13/12, ngày diễn ra cuộc khởi nghĩa, được chọn làm Ngày Truyền thống cách mạng của Đảng bộ và nhân dân Cà Mau. Đặc biệt hơn, huyện cực Nam của Tổ quốc hôm nay mang chính tên ông: huyện Ngọc Hiển. Nhiều con đường, cây cầu và trường học cũng được đặt theo tên Phan Ngọc Hiển. Mỗi năm, hàng nghìn học sinh lại về Đền thờ Hòn Khoai để nghe kể về người thầy giáo năm xưa, người đã biến lớp học thành nơi gieo hạt giống yêu nước, biến ngòi bút thành vũ khí và biến một hòn đảo nhỏ giữa biển khơi thành biểu tượng bất khuất của dân tộc.
Ngọn hải đăng Hòn Khoai vẫn sáng mỗi đêm. Ánh sáng ấy không chỉ soi đường cho tàu thuyền. Mà còn như nhắc nhở các thế hệ hôm nay về một người thầy đã sống trọn vẹn vì dân, vì nước, để ngọn lửa yêu nước không bao giờ tắt nơi cuối trời Tổ quốc.
