Phan Ngọc Hiển – Người thầy giáo ra đảo, người chiến sĩ đi vào lịch sử

Phan Ngọc Hiển là một người thầy như thế.

Ông từng đứng lớp ở vùng đất tận cùng phương Nam, từng dùng ngòi bút để lên tiếng trước bất công, từng vận động thanh niên và người dân hướng đến cuộc sống tự do. Rồi trong những ngày Nam Kỳ chuẩn bị nổi dậy chống thực dân Pháp, ông được giao nhiệm vụ ra Hòn Khoai xây dựng cơ sở, tổ chức lực lượng và trực tiếp lãnh đạo cuộc khởi nghĩa diễn ra ngày 13/12/1940.

Cuộc khởi nghĩa ấy đã đi vào lịch sử đấu tranh cách mạng của Cà Mau. Còn người thầy giáo Phan Ngọc Hiển, sau nhiều tháng bị giam cầm, tra tấn, đã hiên ngang đối diện với cái chết, để lại tấm gương về lòng yêu nước, khí tiết của người cộng sản và sự lựa chọn không lay chuyển trước vận mệnh dân tộc.

Tên tuổi ông ngày nay gắn liền với Hòn Khoai, với vùng đất Rạch Gốc – Đất Mũi, với ngày 13 tháng 12 lịch sử và với truyền thống đấu tranh kiên cường của Đảng bộ, quân và dân Cà Mau.

1. Tuổi thơ nhiều mất mát, ý chí vươn lên của người thầy giáo

Theo các tư liệu tiểu sử được Báo Cà Mau, Báo Nhân Dân và ngành giáo dục địa phương giới thiệu, Phan Ngọc Hiển sinh năm 1910 tại vùng Thới Bình, thuộc Cần Thơ theo địa danh được các nguồn này ghi lại. Ông mồ côi cả cha lẫn mẹ khi mới khoảng 10 tuổi, được người thân, họ hàng cưu mang trong hoàn cảnh gia đình khó khăn.

Tuổi thơ thiếu vắng chỗ dựa gia đình không ngăn được ông theo đuổi con đường học vấn. Ông học tại Trường Trung học Sư phạm Sài Gòn, sau đó tốt nghiệp và được điều đến vùng Rạch Gốc, Tân Ân, nơi tận cùng của đất Nam Bộ, làm nghề dạy học từ năm 1931.

Đó là vùng đất sông rạch chằng chịt, dân cư sống dựa vào nghề nông, đánh bắt và những sinh kế gắn với rừng, biển. Cuộc sống của người lao động dưới chế độ thuộc địa còn nhiều nhọc nhằn; việc học hành, mở mang dân trí cũng gặp không ít trở ngại.

Ở nơi ấy, Phan Ngọc Hiển không chỉ làm công việc truyền đạt kiến thức trong lớp học. Ông quan tâm đến đời sống của người dân, vận động thanh niên, khuyến khích tinh thần đoàn kết và tìm cách đưa những bài viết có nội dung tiến bộ đến với đồng bào.

Nghề giáo giúp ông gần gũi với người dân; thực tế cuộc sống giúp ông hiểu sâu hơn những bất công mà người lao động phải chịu đựng. Từ sự gắn bó ấy, con đường dạy học của ông dần gắn với hoạt động xã hội và cách mạng.

Phan Ngọc Hiển không xem tri thức chỉ là tài sản của riêng người có học. Qua hoạt động giáo dục và những bài viết của mình, ông hướng đến việc nâng cao dân trí, khơi dậy ý thức về quyền lợi của người lao động và khuyến khích thanh niên có trách nhiệm với cộng đồng.

Đó là một nét đáng chú ý trong cuộc đời ông: trước khi trở thành người trực tiếp chỉ huy cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai, ông đã là người kiên trì gieo mầm nhận thức trong lòng người dân vùng Đất Mũi.

2. Ngòi bút không đứng ngoài nỗi đau của nhân dân

Phan Ngọc Hiển còn được biết đến là nhà báo, nhà văn có hoạt động sáng tác và viết báo nổi bật trong thập niên 1930.

Bài nghiên cứu đăng trên Báo Cà Mau với nhan đề “Phan Ngọc Hiển – Nhà báo cách mạng trên vùng đất Nam Bộ” cho biết trong khoảng thời gian tuần báo Tân Tiến đăng tác phẩm của ông, tư liệu sưu tầm đã ghi nhận 70 tác phẩm, gồm nhiều thể loại: xã thuyết, tranh luận, bút chiến, phóng sự, điều tra, bút ký, tùy bút, bình luận và truyện.

Những con số ấy không chỉ cho thấy sức viết đáng kể của một cây bút trẻ. Điều quan trọng hơn là nội dung các tác phẩm: phản ánh đời sống người lao động, phê phán sự áp bức và bất công, lên tiếng về quyền lợi của nhân dân, đồng thời đề cao việc học tập, mở mang dân trí và vai trò của thanh niên.

Trong bối cảnh báo chí chịu sự kiểm soát của chính quyền thực dân, viết về những vấn đề xã hội bằng thái độ phê phán và tinh thần bênh vực người nghèo đòi hỏi bản lĩnh. Ngòi bút của Phan Ngọc Hiển không chỉ phản ánh cuộc sống; nó còn thể hiện quan điểm của một người trí thức không muốn đứng ngoài những đau khổ đang diễn ra quanh mình.

Ông từng viết về vùng đất Nam Bộ, về đời sống thôn quê, về người lao động và những vấn đề cần được thay đổi. Các bài viết được ghi nhận trong tư liệu cho thấy ông coi việc nâng cao dân trí, giúp người dân hiểu quyền lợi của mình và thúc đẩy thanh niên đoàn kết là những nhiệm vụ quan trọng.

Nếu nghề giáo giúp Phan Ngọc Hiển truyền đạt tri thức trực tiếp, thì báo chí giúp tiếng nói của ông vượt ra ngoài lớp học, đến với đông đảo độc giả. Hai công việc ấy cùng phản ánh một mục tiêu: góp phần làm thay đổi đời sống nhân dân từ nhận thức đến hành động.

Về sau, khi bước vào hoạt động cách mạng trực tiếp và nhận nhiệm vụ ở Hòn Khoai, những phẩm chất của người thầy và người viết báo tiếp tục hòa vào phẩm chất của người tổ chức, người chỉ huy. Ông hiểu rằng muốn thay đổi vận mệnh quê hương, không thể chỉ dừng lại ở việc nói về bất công; cần tổ chức lực lượng và hành động để đấu tranh cho tự do.

3. Hòn Khoai – nhiệm vụ nơi đầu sóng

Năm 1940, tình hình Nam Bộ chuyển biến mạnh mẽ. Chủ trương khởi nghĩa được chuẩn bị trong bối cảnh phong trào cách mạng phát triển, song cũng đối diện với sự kiểm soát và đàn áp của chính quyền thực dân.

Theo tư liệu lịch sử được ngành giáo dục Cà Mau đăng tải, khoảng giữa năm 1940, Phan Ngọc Hiển được tổ chức phân công ra Hòn Khoai để xây dựng cơ sở, chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa. Hòn Khoai nằm ngoài khơi vùng cực Nam, cách đất liền khoảng 20 km, có vị trí quan trọng trên tuyến biển và hệ thống đèn biển của thực dân Pháp.

Trên đảo khi ấy có lực lượng canh giữ đèn biển cùng bộ máy quản lý của chính quyền thuộc địa. Muốn tổ chức một cuộc nổi dậy tại đây, lực lượng cách mạng phải nắm tình hình, vận động người có thể tham gia, chuẩn bị phương án hành động và tính đến khả năng liên lạc, phối hợp với đất liền.

Đây không phải nhiệm vụ có thể hoàn thành chỉ bằng lòng dũng cảm. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, khả năng tổ chức, sự hiểu biết địa bàn và niềm tin giữa những người cùng chung mục tiêu.

Phan Ngọc Hiển trực tiếp xây dựng cơ sở tại Hòn Khoai, cùng các đồng chí chuẩn bị lực lượng và phương án hành động. Nhiệm vụ ấy đặt người thầy giáo từ vùng Rạch Gốc vào một hoàn cảnh hoàn toàn khác: không còn chỉ vận động người dân bằng lời nói hay bài viết, mà phải cùng đồng đội đảm đương trách nhiệm trong một kế hoạch đấu tranh có tổ chức.

Trong câu chuyện về Hòn Khoai, tên tuổi Phan Ngọc Hiển luôn gắn với vai trò người trực tiếp lãnh đạo và tổ chức cuộc khởi nghĩa. Nhưng chiến công không thuộc về riêng một cá nhân. Đó là kết quả của sự chuẩn bị, phối hợp và tinh thần dấn thân của tập thể những người tham gia, những người đã cùng đặt sự nghiệp chung lên trên an nguy của bản thân.

4. Ngày 13 tháng 12 năm 1940 – ngọn lửa Hòn Khoai bùng lên

Ngày 13/12/1940, cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai diễn ra dưới sự chỉ huy trực tiếp của Phan Ngọc Hiển.

Theo các bài viết lịch sử của Báo Cà Mau và ngành giáo dục địa phương, lực lượng khởi nghĩa đã hành động nhanh chóng, phối hợp giữa những người tham gia bên trong với lực lượng bên ngoài, giành quyền kiểm soát các vị trí quan trọng trên đảo. Cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi nhanh, không có đổ máu trong quá trình chiếm lĩnh mục tiêu ban đầu, nhờ công tác chuẩn bị và sự phối hợp giữa các lực lượng.

Chiến thắng ở Hòn Khoai không làm thay đổi ngay cục diện toàn Nam Kỳ, nhưng mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt đối với phong trào cách mạng vùng cực Nam. Nó thể hiện tinh thần chủ động đấu tranh, ý chí phản kháng ách thống trị và sự trưởng thành của lực lượng cách mạng tại địa phương.

Ngày 13/12 từ đó trở thành dấu mốc lịch sử, ngày truyền thống của Đảng bộ, quân và dân Cà Mau. Hòn Khoai không còn chỉ là một hòn đảo ngoài khơi; nơi đây trở thành biểu tượng của tinh thần bất khuất, của một cuộc khởi nghĩa được ghi nhớ qua nhiều thế hệ.

Trong chiến công ấy, vai trò của Phan Ngọc Hiển là dấu ấn không thể tách rời. Ông đã chuyển từ người chuẩn bị cơ sở sang người trực tiếp chỉ huy hành động, cùng đồng đội thực hiện nhiệm vụ được giao trong thời điểm lịch sử đầy thử thách.

Nhưng thắng lợi ban đầu không đồng nghĩa với việc lực lượng khởi nghĩa đã an toàn. Tình hình liên lạc với các khu vực khác diễn biến phức tạp; sau đó, lực lượng rút khỏi đảo và tiếp tục di chuyển trong điều kiện thiếu thốn, địa hình rừng rậm, sông biển khó khăn. Cuộc truy bắt của thực dân Pháp cuối cùng đã dẫn đến việc các chiến sĩ bị bắt.

5. Hơn sáu tháng trong lao tù – khí tiết không khuất phục

Sau cuộc khởi nghĩa, thực dân Pháp tổ chức đàn áp và truy bắt những người tham gia. Phan Ngọc Hiển cùng đồng đội bị bắt, giam cầm và tra tấn.

Các tư liệu lịch sử của tỉnh Cà Mau ghi nhận những chiến sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai phải trải qua hơn sáu tháng tù đày trước khi thực dân Pháp đưa một nhóm chiến sĩ ra xử bắn ngày 12/7/1941. Trong số những người bị hành quyết có Phan Ngọc Hiển.

Đó là chặng cuối của một hành trình ngắn ngủi nhưng nhiều dấu ấn: từ cậu bé mồ côi, người thanh niên theo học sư phạm, người thầy giáo ở vùng đất xa xôi, nhà báo viết về nỗi khổ của nhân dân, đến người chỉ huy cuộc khởi nghĩa lịch sử.

Tư liệu của ngành giáo dục Cà Mau nhấn mạnh khí tiết của Phan Ngọc Hiển trong những giờ phút cuối đời. Các câu chuyện về ông lưu truyền qua báo chí và ký ức địa phương đều khắc họa hình ảnh một người chiến sĩ giữ vững tinh thần, không khuất phục trước sự đe dọa của kẻ thù.

Khi viết về giây phút hy sinh của người anh hùng, điều quan trọng là giữ đúng những gì sử liệu ghi nhận, không tự dựng thêm lời thoại, diễn biến hay tâm trạng không có căn cứ. Chính sự thật về việc ông bị giam cầm, vẫn giữ vững khí tiết và cuối cùng hy sinh đã đủ làm nên chiều sâu của câu chuyện.

Phan Ngọc Hiển hy sinh khi mới 31 tuổi. Cuộc đời ông dừng lại trong tay kẻ thù, nhưng mục tiêu mà ông theo đuổi không bị chôn vùi theo cái chết. Cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai và sự hy sinh của những người tham gia đã trở thành nguồn động viên tinh thần cho phong trào đấu tranh của nhân dân Cà Mau trong những năm tiếp theo.

6. Người thầy giáo sống mãi trong tên đất, tên trường

Ngày nay, tên Phan Ngọc Hiển hiện diện trong nhiều địa danh, công trình và cơ sở giáo dục ở Cà Mau. Tên ông được đặt cho trường học, đường phố và địa phương, trở thành một phần trong đời sống tinh thần của vùng đất cực Nam.

Báo Cà Mau từng giới thiệu các công trình mang tên Anh hùng Phan Ngọc Hiển; Báo Nhân Dân và các cơ quan địa phương cũng nhiều lần nhắc lại ý nghĩa lịch sử của cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai. Đền thờ 10 anh hùng liệt sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai là nơi tưởng niệm những người đã tham gia cuộc khởi nghĩa và hy sinh vì sự nghiệp cách mạng.

Tên ông cũng gắn với hoạt động giáo dục truyền thống. Với học sinh, việc học về Phan Ngọc Hiển không chỉ là nhớ một mốc lịch sử, một ngày hy sinh hay một danh hiệu. Đó còn là dịp tìm hiểu trách nhiệm của người trí thức đối với xã hội, vai trò của tri thức trong khai mở dân trí, và sự lựa chọn dấn thân khi quê hương đứng trước bước ngoặt lịch sử.

Một người thầy đã sống bằng nghề dạy học, viết báo để bênh vực người lao động và trực tiếp tổ chức đấu tranh cho độc lập. Đó là sự kết nối đặc biệt giữa tri thức, lòng yêu nước và hành động.

Hơn tám thập niên đã trôi qua kể từ ngày Hòn Khoai bừng lên ngọn lửa khởi nghĩa. Địa hình, đời sống và diện mạo quê hương đã đổi thay, nhưng ngày 13 tháng 12 vẫn được nhắc lại như một dấu son của lịch sử Cà Mau.

Phan Ngọc Hiển không chỉ thuộc về quá khứ. Tên tuổi ông tiếp tục nhắc nhở người hôm nay về sức mạnh của lòng yêu nước khi được kết hợp với tri thức, tinh thần tổ chức và trách nhiệm với nhân dân.

Người thầy giáo năm xưa đã để lại cho quê hương không chỉ một chiến công, mà còn một cách sống: học để hiểu đời, viết để bênh vực lẽ phải, và hành động khi đất nước cần.

Đó là lý do Phan Ngọc Hiển vẫn được nhớ đến như người thầy giáo của vùng Đất Mũi, người chiến sĩ cộng sản kiên trung và người anh hùng gắn liền với cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai lịch sử.