Phan Thanh Giản - Vị đại thần tận trung và nỗi đau mất nước đầu tiên

Phan Thanh Giản sinh ra tại tỉnh Bến Tre. Ông là vị tiến sĩ đầu tiên của vùng đất Nam Bộ dưới triều nhà Nguyễn, nổi tiếng là một vị quan thanh liêm, học thức uyên bác, giữ nhiều chức vụ trọng yếu trong triều đình và từng được cử đi sứ sang nhà Thanh, sang Pháp để thương thuyết ngoại giao. Ông được cả triều đình và nhân dân kính trọng bởi nhân cách cao thượng, lòng trung quân ái quốc sâu sắc.

Tuy nhiên, cuộc đời và sự nghiệp của Phan Thanh Giản gắn liền với một giai đoạn lịch sử bi thảm nhất của đất nước: khi thực dân Pháp dùng hỏa lực mạnh mẽ đánh chiếm sáu tỉnh Nam Kỳ. Trước tương quan lực lượng chênh lệch quá lớn, triều đình Huế bấy giờ hèn nhát và bất lực, ra lệnh cho ông phải thương lượng với Pháp để giữ lại một phần chủ quyền nhằm tránh đổ máu cho dân chúng. Với tư cách là Kinh lược sứ Nam Kỳ, dù đau đớn tột cùng, Phan Thanh Giản buộc phải ký Hiệp ước 1862, nộp ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ cho thực dân Pháp.

Sau khi hoàn thành việc giao đất, dẫu triều đình vẫn tín nhiệm giao chức Tổng đốc Vĩnh Long, nhưng lòng tự trọng và sự dằn vặt khôn nguôi vì không giữ được giang sơn đã bóp nghẹt tâm can ông. Năm 1867, khi thực dân Pháp bội ước tiếp tục đánh chiếm nốt ba tỉnh miền Tây còn lại, Phan Thanh Giản đã quyết định uống thuốc độc tuẫn tiết để đền nợ nước. Trước khi mất, ông để lại bức thư tuyệt mệnh răn dạy con cháu và gửi gắm nỗi lòng xót xa: "Sự đời đã đến thế này, lòng ta chỉ muốn chết theo đất nước". Cuộc đời bi tráng của Phan Thanh Giản là vết khắc đau thương nhưng đầy tinh thần trách nhiệm của một vị đại thần trước vận mệnh suy vong của triều đại phong kiến đương thời.