PHAN THANH GIẢN: VỊ KINH LƯỢC SỨ NAM KỲ VÀ NỖI BI KỊCH NHA LỊCH SỬ THẾ KỶ XIX

PHAN THANH GIẢN: VỊ KINH LƯỢC SỨ NAM KỲ VÀ NỖI BI KỊCH NHA LỊCH SỬ THẾ KỶ XIX

Trong tiến trình lịch sử cận đại Việt Nam dưới triều đại nhà Nguyễn, Phan Thanh Giản (1796–1867) đứng ở vị trí vô cùng đặc biệt và phức tạp. Là một trong những đại thần uyên bác, chính trực bậc nhất, ông vừa là nhà văn hóa, nhà sử học kiệt xuất, vừa là đại diện ngoại giao cấp cao phải gánh vác trọng trách quốc gia trong thời kỳ khủng hoảng nghiêm trọng. Sự nghiệp và cái chết bi thương của ông gắn liền với giai đoạn thực dân Pháp đẩy mạnh xâm lược Đại Nam, trở thành một chủ đề nghiên cứu lịch sử sâu sắc về bài học ứng xử ngoại giao, tiềm lực quốc phòng và nỗi bi kịch của tầng lớp sĩ phu Nho học trước sức mạnh quân sự phương Tây.

Phan Thanh Giản tự Tiệm Phủ, hiệu Lương Khê, sinh ra tại làng Bảo Thạnh, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre ngày nay. Ông là vị Tiến sĩ đầu tiên của vùng đất Nam Bộ (đỗ khoa Đinh Hợi 1827 dưới triều vua Minh Mạng). Với bản tính thanh liêm, mẫn tuệ và tận tụy, ông trải qua nhiều chức vụ trọng yếu trong triều đình qua bốn đời vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức: từ Thượng thư bộ Binh, bộ Hộ, bộ Lễ cho đến Tổng Quốc sử quán – người chủ trì soạn thảo bộ sử lớn Khâm định Việt sử thông giám cương mục.

Tình thế lịch sử trở nên nghiệt ngã khi thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng (1858) rồi tiến vào đánh chiếm Gia Định và các tỉnh Nam Kỳ. Trước sự chênh lệch quá lớn về hỏa lực và tư duy quân sự, triều đình Tự Đức rơi vào thế bị động. Năm 1862, Phan Thanh Giản cùng Lâm Duy Hiệp được cử làm Chánh, Phó sứ đàm phán với Pháp, dẫn đến việc ký kết Hiệp ước Nhâm Tuất (1862), nhượng 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ (Gia Định, Định Tường, Biên Hòa) cho Pháp. Năm 1863, ông tiếp tục dẫn đầu sứ đoàn sang Pháp nhằm đàm phán chuộc lại các tỉnh đã mất nhưng không thành công. Những trải nghiệm thực tế tại châu Âu giúp ông nhận thức rõ sức mạnh công nghiệp và quân sự vượt trội của phương Tây, từ đó đề xuất chủ trương hòa hoãn để bảo toàn lực lượng và cải cách đất nước.

Năm 1865, Phan Thanh Giản được bổ nhiệm làm Kinh lược sứ ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên). Đến tháng 6 năm 1867, lấy cớ triều đình vi phạm hiệp ước, quân Pháp do Thiếu tướng De La Grandière chỉ huy đã bất ngờ đưa chiến hạm và đại bác bao vây thành Vĩnh Long, đòi giao toàn bộ ba tỉnh miền Tây. Đứng trước hai lựa chọn: khởi binh chiến đấu cầm chắc thất bại và đẩy nhân dân vào cảnh tàn sát, hoặc giao thành để tránh thảm sát máu chảy; Phan Thanh Giản đã quyết định nhượng thành, ban lệnh cho quân sĩ buông vũ khí. Sau khi thu xếp xong việc giao nộp các tỉnh và gửi sớ về Huế xin nhận hết tội lỗi về mình, ông đã tuyệt thực rồi uống thuốc độc tự sát vào ngày 4 tháng 8 năm 1867.

Dưới góc độ nghiên cứu lịch sử, Phan Thanh Giản không chỉ là một chính khách mà còn là nạn nhân của sự bế tắc thể chế và tư tưởng đương thời. Cái chết của ông là minh chứng cho sự bất lực của mô hình quản trị Nho giáo truyền thống trước làn sóng chủ nghĩa đế quốc phương Tây. Dù phải chịu nhiều luồng đánh giá khắt khe trong các giai đoạn lịch sử khác nhau do hậu quả của việc mất đất, giới nghiên cứu hiện đại đều công nhận ông là một nhân cách cao đẹp, một nhà ái quốc thương dân, đã chọn cái chết để giữ trọn khí tiết của người trí thức trước vận nước ngả nghiêng.

Bài học từ cuộc đời và sự nghiệp của Phan Thanh Giản mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc cho hậu thế. Đó là bài học về tầm quan trọng của việc hiện đại hóa đất nước, phát triển tiềm lực quốc phòng và khoa học kỹ thuật để giữ vững chủ quyền dân tộc. Đồng thời, đó cũng là bài học về sự tỉnh táo, linh hoạt trong nghệ thuật ngoại giao, nơi lòng yêu nước phải đi đôi với tiềm lực quốc gia thực chất. Tấm gương kiên trung, lòng thương dân tha thiết và nhân cách thanh cao của ông vẫn luôn được hậu thế ghi nhớ và kính trọng.

Mỗi khi tìm hiểu về lịch sử Nam Bộ thế kỷ XIX hay thắp hương tưởng niệm tại đền thờ ông ở Bến Tre, chúng ta lại thêm thấu hiểu nỗi đau và chí khí của vị Kinh lược sứ Lương Khê. Thời gian đã giải tỏa những định kiến, trả lại cho Phan Thanh Giản vị thế xứng đáng là một danh sĩ, một nhà văn hóa và một nhân cách lớn của dân tộc. Soi mình vào lịch sử là cơ sở để thế hệ hôm nay không ngừng nỗ lực đổi mới, phát triển đất nước giàu mạnh, tự tin hội nhập và bảo vệ vững chắc chủ quyền Tổ quốc.