Phan Thị Bạch Vân – nữ nhà báo, nhà văn, chủ cơ sở xuất bản vì nữ quyền đầu tiên ở Nam Kỳ

Phan Thị Mai, quê làng Bình Trước, tổng Phước Vĩnh Thượng, tỉnh Biên Hòa, là con thứ năm trong một gia đình quan lại suy vi vì người cha làm tri huyện chẳng may mất sớm, để lại vợ và bẩy người con. Năm 17 tuổi bà lập gia đình nhưng cuộc tình duyên này sớm tan vỡ. Đến năm 25 tuổi, bà bắt đầu viết báo, viết văn và nhờ duyên văn mà bà kết hôn lần nữa, trở thành vợ lẽ của ông chủ thương hiệu thuốc Võ Đình Dần nổi tiếng ở Nam Kỳ lúc bấy giờ. Năm 1928, bà theo chồng về sống ở Gò Công (Mỹ Tho, Tiền Giang), và ở đây, nhờ sự hậu thuẫn của chồng, bà sáng lập và điều hành Nữ lưu thơ quán Gò Công, một cơ sở xuất bản tranh đấu cho nữ quyền hoạt động năng nổ, hiệu quả và có ảnh hưởng xã hội rộng lớn.

Trong cuốn sách đầu tiên được xuất bản bởi Nữ lưu thơ quán (7/1928), Phan Thị Bạch Vân cho đăng trên các trang bìa 2-3 tôn chỉ mục đích và phương hướng hoạt động của cơ sở xuất bản do mình sáng lập. Theo đó, mục đích của Nữ lưu thơ quán được Phan Thị Bạch Vân xác định:

“Lựa chọn để bán ra cho cả thảy chị em bạn gái bằng cái giá thật hạ, những truyện sách xuất bản trong xứ, có ích cho tinh thần đạo đức về nền luân lý nước nhà, giúp cho trí thức nữ lưu được chóng mở, học vấn thêm cao.

Trước tác, sưu tập, dịch thuật và lãnh xuất bản những cảo văn thật có giá trị về các lối các khoa.

Tiểu thuyết nhảm nhí thuộc về tình ái dâm phong, hoặc tả theo những lối quái dị trái hẳn với thể thống nước nhà thì bao giờ cũng cự tuyệt.” (2)

Hỗ trợ cho Nữ lưu thơ quán, là một “bộ biên tập” mà “trong ấy toàn là các nữ sĩ có tiếng, hoặc văn sĩ trứ danh, để chăm nom việc xuất bản và khảo cứu nhiều vấn đề đã hữu ích trong buổi nầy cho toàn nữ quốc dân coi theo đó mà sửa sang cái trách nhiệm mình cho khỏi lầm lạc”. Phan Thị Bạch Vân tin tưởng rằng, với mục đích rõ ràng và các hành động hiệu quả của những người góp sức, Nữ lưu thơ quán sẽ góp phần “lo làm sao cho đường đức dục trí dục của chị em được mau tấn tới với thế đồ mà hưởng lấy cái hạnh phúc chung của buổi tối tân, mau kịp đến cái địa vị quí đẹp chị em phải có mà chưa được có”.

“Chẳng dám tự phụ mình đủ tài đủ lực”, nhưng vì “bấy lâu một tấm nhiệt thành” và bởi “cái hoàn cảnh cấp bách mà phải ra” hoạt động, bà hy vọng “sẽ được nhiều bạn đồng chí ở ngoài giúp thêm” và mong mỏi được đông đảo chị em hưởng ứng. Trong tư cách chủ nhiệm Nữ lưu thơ quán, Phan Thị Bạch Vân kêu gọi:

“Ai ơi! đã có tấm lòng vì nòi giống, vì giang san. Ai ơi! đã tưởng đến cái lẽ tồn vong mà biết ngậm ngùi cho bước đường dài của mươi triệu nữ lưu. Ai ơi! đã biết cái nỗi nước mất dân tan, phong tục đồi tệ đến thế là cùng, hãy đồng cùng nhau soi xét thấu cho, hãy để ý mà táng trợ cho Nữ lưu thơ quán được hưng vượng.”