PHAN VĂN KHẢI – TỪ CẬU BÉ CỦ CHI ĐẾN NGƯỜI GÓP PHẦN MỞ ĐƯỜNG ĐỔI MỚI

Ngày 25/12/1933, tại xã Tân Thông Hội, huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh, Phan Văn Khải ra đời trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Năm 1947, khi mới 14 tuổi, ông tham gia Đội Thiếu nhi Cứu quốc xã Tân An Hội, rồi lần lượt làm cán bộ thiếu nhi xã, huyện. Những năm tháng đầu đời của người con Củ Chi vì thế đã sớm gắn với phong trào cách mạng và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp tại quê hương.

Từ năm 1950 đến 1954, Phan Văn Khải lần lượt làm công tác văn thư tại Tỉnh đoàn Thanh niên tỉnh Gia Định, rồi công tác văn phòng của Mặt trận Liên Việt, Tỉnh ủy và Ủy ban Kháng chiến tỉnh Gia Định Ninh. Tháng 10/1954, ông tập kết ra Bắc. Một chặng đường mới bắt đầu: từ người cán bộ trẻ hoạt động ở chiến trường Nam Bộ, ông được đào tạo để sau này tham gia công tác quản lý kinh tế và xây dựng đất nước.

Sau khi ra Bắc, Phan Văn Khải dành nhiều năm học tập. Từ năm 1957 đến 1959, ông học văn hóa tại Trường Bổ túc Công nông Trung ương; sau đó học ngoại ngữ và từ tháng 9/1960 đến tháng 6/1965 học tại Đại học Kinh tế quốc dân Mát-xcơ-va, Liên Xô. Việc được đào tạo bài bản về kinh tế sau những năm hoạt động cách mạng thời trẻ đã tạo nền tảng để ông gắn bó lâu dài với công tác kế hoạch và quản lý kinh tế.

Sau khi tốt nghiệp, ông trở về nước và công tác tại Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, lần lượt giữ các chức vụ Phó phòng, Trưởng phòng Vụ Tổng hợp. Trong những năm miền Bắc vừa xây dựng hậu phương vừa chi viện cho chiến trường miền Nam, công việc của người cán bộ kế hoạch gắn với những bài toán về kinh tế, sản xuất và nguồn lực phục vụ cuộc kháng chiến. Đến năm 1972, ông được phân công nghiên cứu kinh tế miền Nam.

Năm 1973, Phan Văn Khải vào chiến trường B2. Đây là một chi tiết rất đáng chú ý trong câu chuyện về ông, bởi ông không chỉ nghiên cứu chiến trường từ những báo cáo và số liệu ở hậu phương mà trực tiếp đi vào một địa bàn đang diễn ra cuộc chiến tranh khốc liệt. Sau chuyến công tác, năm 1974 ông trở ra Hà Nội, làm Vụ phó Vụ Kế hoạch chi viện thuộc Ủy ban Thống nhất, tiếp tục công việc liên quan đến nhiệm vụ thống nhất đất nước.

Sau ngày đất nước thống nhất, Phan Văn Khải trở về Thành phố Hồ Chí Minh. Từ năm 1976, ông lần lượt giữ các cương vị Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Thành phố; Thành ủy viên, Ủy viên Thường vụ Thành ủy, Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch và Phó Chủ tịch UBND Thành phố. Từ năm 1981 đến 1984, ông là Phó Bí thư Thành ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND Thành phố; năm 1985 trở thành Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh.

Đây là giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt trong sự nghiệp Phan Văn Khải. Thành phố Hồ Chí Minh những năm sau thống nhất phải đối mặt với nhiều khó khăn về sản xuất, lưu thông hàng hóa, đời sống và cơ chế quản lý kinh tế. Trong thực tiễn điều hành, ông cùng tập thể lãnh đạo thành phố tìm cách tháo gỡ những ràng buộc, khuyến khích cơ sở sản xuất chủ động tìm nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Những cách làm này được các tư liệu về ông nhìn nhận là một phần của quá trình tìm tòi, thử nghiệm từ thực tiễn thành phố.

Từ cuối những năm 1970, đặc biệt sau năm 1981, thành phố từng bước áp dụng những cách làm mới trong tổ chức sản xuất và sử dụng các đòn bẩy kinh tế. Những vấn đề như tiền lương, khoán sản phẩm, quan hệ hàng hóa – tiền tệ và sự chủ động của doanh nghiệp được đặt ra trong quá trình tháo gỡ khó khăn. Theo tư liệu của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phan Văn Khải là một trong những người đi đầu trong việc hoạch định và thực hiện những cách làm đổi mới tại Thành phố Hồ Chí Minh từ thực tiễn.

Đến năm 1986, khi Đại hội VI của Đảng chính thức đề ra đường lối Đổi mới, Phan Văn Khải đang giữ cương vị Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh. Những kinh nghiệm được hình thành từ thực tiễn thành phố trở thành một phần quan trọng trong quá trình tổng kết thực tiễn và tìm kiếm những cách thức quản lý kinh tế phù hợp hơn. Sau đó, tháng 4/1989, ông được điều ra Trung ương giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.

Từ Trung ương, Phan Văn Khải tiếp tục tham gia trực tiếp vào quá trình cụ thể hóa đường lối Đổi mới. Năm 1991, ông được bầu vào Bộ Chính trị và giữ chức Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng; từ năm 1992 là Phó Thủ tướng Chính phủ. Tại Đại hội VIII năm 1996, ông tiếp tục được bầu vào Bộ Chính trị và giữ chức Phó Thủ tướng Thường trực. Tháng 9/1997, Quốc hội bầu ông giữ chức Thủ tướng Chính phủ.

Trên cương vị Thủ tướng từ năm 1997 đến tháng 7/2006, Phan Văn Khải cùng Trung ương và Chính phủ tiếp tục thúc đẩy quá trình đổi mới kinh tế, mở rộng quan hệ đối ngoại và hội nhập quốc tế. Giai đoạn này chứng kiến nhiều bước phát triển quan trọng của nền kinh tế và quá trình hội nhập của Việt Nam. Các tư liệu chính thức đánh giá ông là một trong những người tham gia tích cực vào quá trình thiết kế, cụ thể hóa và tổ chức thực hiện đường lối Đổi mới.

Một dấu mốc đáng chú ý trong nhiệm kỳ của ông là việc Việt Nam và Hoa Kỳ ký Hiệp định Thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ (BTA) năm 2000. Hiệp định mở rộng đáng kể quan hệ thương mại giữa hai nước và tạo thêm điều kiện để Việt Nam hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế quốc tế. Trong những năm đầu thế kỷ XXI, Chính phủ Phan Văn Khải cũng thúc đẩy cải cách hành chính, xây dựng môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và từng bước hoàn thiện khung pháp luật về kinh tế.

Ông cũng là người quan tâm đến việc đưa công nghệ thông tin vào hoạt động của bộ máy nhà nước. Ngày 10/1/2006, khi còn giữ cương vị Thủ tướng, Phan Văn Khải đã nhấn nút chính thức đưa Website Chính phủ lên Internet toàn cầu. Đây là tiền thân của Cổng Thông tin điện tử Chính phủ ngày nay, mở thêm một kênh cung cấp thông tin chính thống và kết nối giữa Chính phủ với người dân, doanh nghiệp trên môi trường Internet.

Sau khi kết thúc nhiệm kỳ Thủ tướng vào tháng 7/2006, Phan Văn Khải nghỉ công tác theo chế độ từ ngày 1/1/2008. Ông tiếp tục sống tại Thành phố Hồ Chí Minh, quê hương nơi mình sinh ra và cũng là nơi gắn bó với phần lớn cuộc đời hoạt động cách mạng. Ngày 17/3/2018, ông từ trần tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 84 tuổi. Nhà nước tổ chức lễ tang cấp Nhà nước và an táng ông tại quê nhà Tân Thông Hội, Củ Chi.

Trong những tư liệu tưởng niệm sau khi ông qua đời, một hình ảnh thường được nhắc đến là “Anh Sáu Khải” – cách gọi gần gũi của người dân, đồng nghiệp và giới doanh nghiệp đối với ông. Những người từng làm việc với ông ghi nhận phong cách gần gũi, thực tế và sự quan tâm đến những vấn đề cụ thể của đời sống kinh tế. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ cũng ghi nhận ông là người luôn trăn trở, tìm tòi và tâm huyết với các ý tưởng cải cách, từ đó góp phần chuyển những ý tưởng thành chính sách.

Nhìn lại cuộc đời Phan Văn Khải, có thể thấy một hành trình kéo dài hơn 70 năm, bắt đầu từ cậu bé 14 tuổi tham gia cách mạng ở Củ Chi, đi qua những năm tập kết ra Bắc, học tập ở Liên Xô, trở lại công tác kinh tế, vào chiến trường B2, rồi trở về Thành phố Hồ Chí Minh và tham gia giải quyết những bài toán của một thành phố sau chiến tranh. Từ thực tiễn ấy, ông tiếp tục đi vào Trung ương và giữ cương vị người đứng đầu Chính phủ trong giai đoạn đất nước đẩy mạnh công cuộc Đổi mới.