Phan Văn Trị - CỬ NHÂN YÊU NƯỚC DÙNG NGÒI BÚT ĐÁNH GIẶC
Trong giai đoạn khốc liệt khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược các tỉnh Nam Kỳ vào thế kỷ XIX, cử nhân Phan Văn Trị là một sĩ phu kiệt xuất, dùng ngòi bút làm vũ khí sắc bén chiến đấu trên mặt trận văn hóa, tư tưởng. Xuất thân trong một gia đình phong kiến có truyền thống hiếu học, ông thi đỗ Cử nhân vào năm 1850 dưới triều vua Tự Đức. Thấy triều đình thối nát và bất lực, ông không ra làm quan mà chọn cuộc sống thanh bạch, dạy học và bốc thuốc chữa bệnh cho nhân dân, giữ trọn khí tiết của một bậc nho sĩ chân chính.
Ký ức hoa lửa lẫy lừng nhất của Phan Văn Trị gắn liền với cuộc bút chiến mang tính lịch sử đối đầu trực diện với tên Việt gian Tôn Thọ Tường. Sau khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ rơi vào tay giặc Pháp, Tôn Thọ Tường đầu hàng làm tay sai cho giặc và viết bài thơ "Tự thuật" hòng thanh minh cho hành động phản bội, đồng thời dụ dỗ các nhân sĩ yêu nước quy phục. Đứng trước sự suy đồi đạo đức đó, Phan Văn Trị đã thẳng thắn đứng lên lĩnh xướng phong trào "họa thơ tống tiễn". Bằng những vần thơ đanh thép, ngạo nghễ và mang tính chiến đấu cao, ông đã bóc trần bộ mặt gian sảo, ôm chân ngoại bang của kẻ phản quốc, khẳng định lòng trung thành tuyệt đối với giang sơn, đồng thời thổi bùng lên ngọn lửa yêu nước trong lòng đồng bào Nam Bộ.
Khi giặc Pháp tiếp tục chiếm nốt ba tỉnh miền Tây, ông rút về vùng đất Phong Điền (Cần Thơ) để tiếp tục bám dân, bám đất. Tại đây, ông giữ mối liên lạc chặt chẽ với các sĩ phu chủ chiến và ngầm hỗ trợ cho phong trào nghĩa quân chống Pháp khắp vùng lục tỉnh. Thực dân Pháp tìm mọi cách dụ dỗ ông bằng tiền tài, chức tước cao sang, nhưng ông khảng khái cự tuyệt, chấp nhận cuộc sống thanh bần cho đến khi trút hơi thở cuối cùng vào ngày 22 tháng 6 năm 1910, hưởng thọ 80 tuổi. Sự hy sinh thầm lặng trên mặt trận tư tưởng của Cử Trị là một vết son rực rỡ, khẳng định chân lý ngòi bút cũng có thể mang sức mạnh như ngàn vạn họng súng hướng vào kẻ thù.
