Phan Văn Trị – Người cầm bút vì nước, vì dân

Được sinh ra vào năm 1830 tại làng Hưng Thạnh, huyện Bảo An (nay thuộc huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre), Phan Văn Trị – còn gọi “Cử Trị” – là một nhà thơ tiêu biểu của Nam Bộ trong thời kỳ đầu tiếp xúc với thực dân Pháp.

Dù xuất thân khoa bảng (ông đỗ Cử nhân năm 1849), Phan Văn Trị không chọn con đường quan trường mà luôn giữ cho mình tinh thần sĩ phu yêu nước, gần gũi với người dân, với ruộng đồng.

Khi thực dân Pháp bắt đầu mở rộng chiếm đóng Nam Kỳ, lục địa nước ta dần rơi vào tay ngoại xâm, Phan Văn Trị đã dùng ngòi bút làm vũ khí: ông viết thơ vịnh cảnh, vịnh vật ban đầu, rồi chuyển sang những bài thơ yêu nước, lên án sự mất nước, thương dân và kêu gọi kháng cự

Một trong những bài thơ nổi bật là “Thất thủ Vĩnh Long” — viết sau khi Vĩnh Long bị quân Pháp chiếm lần đầu năm 1862. Trong bài thơ, hình ảnh sông Rồng mờ khói, thành phụng vắng hoe, nhà tan, đất cắt… đã phản ánh sâu sắc nỗi đau mất nước, nỗi buồn của nhân dân Nam Bộ.

Phan Văn Trị không chỉ là thi sĩ mà còn là người thức thời, thể hiện lập trường rõ ràng: “Lòng ta sắt đá, há lung lay” – ông viết như một tuyên ngôn của người sĩ phu kiên định trước giặc.

Ông mất vào ngày 22 tháng 6 1910, tại làng Nhơn Ái, quận Châu Thành, tỉnh Hậu Giang (nay thuộc TP. Cần Thơ) và đã để lại một gia tài thơ văn – tuy không đồ sộ – nhưng chứa đựng tinh thần dân tộc sâu sắc và giá trị lớn về mặt lịch sử văn học.

Đối với vùng đất của chúng ta, dù cụ Phan sống ở nhiều nơi nhưng tinh thần yêu nước, ý chí bất khuất của cụ vẫn là bài học quý cho thế hệ trẻ: luôn trân trọng tự do – độc lập – luôn nhớ nguồn. Hình ảnh cụ chốn Nam Bộ, giữa lục tỉnh kháng chiến, dùng thơ văn để thức tỉnh lòng dân – chính là nguồn cảm hứng để chúng ta tiếp nối truyền thống xây dựng quê hương.