Phan Xích Long và cuộc đấu tranh chống Pháp của các hội kín Nam Kỳ đầu thế kỷ XX

Phan Phát Sanh, tự Lạc, sinh năm 1893, là con của một viên chức cảnh sát gốc Hoa ở Chợ Lớn. Thời trẻ, ông sống phóng túng, từng làm bồi cho người Pháp rồi rời quê đi lang bạt, đặt cơ sở đầu tiên ở Cần Vọt thuộc Cao Miên.

Tại vùng Bảy Núi, ông được người đời hỗ trợ xây dựng một ngôi chùa làm nơi tụ họp. Tại đây, các hội kín được lập nên, người ta chế tạo vũ khí thô sơ và in truyền đơn kêu gọi đứng lên chống thực dân, phục hồi đất nước.

Năm 1911, ông gặp Nguyễn Hữu Trí và Nguyễn Văn Hiệp tại Tân Châu để bàn việc tổ chức lực lượng. Các ông lợi dụng hình thức tôn giáo để thu hút quần chúng, và đến năm 1912, sau cái chết của một người được tôn là "Phật sống", họ đưa ông lên ngôi, tự xưng là Phan Xích Long.

Tháng 3 năm 1913, nghĩa quân định đánh chiếm các cơ quan đầu não của Pháp ở Sài Gòn và Chợ Lớn, đồng thời hy vọng các hội kín ở nhiều tỉnh cùng nổi dậy. Kế hoạch bị phát hiện trước giờ hành động nên phần lớn lực lượng không kịp phối hợp, nhiều người bị bắt giữ.

Phan Xích Long bị bắt và giam tại Khám lớn Sài Gòn. Tòa án thực dân kết án nhiều người, trong đó có ông, với mức án nặng nề, nhưng tinh thần yêu nước của ông vẫn được nhiều người ngưỡng mộ.

Năm 1916, lợi dụng lúc nước Pháp bận rộn trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, khoảng 300 hội viên đã tổ chức cuộc tấn công nhằm giải cứu ông. Cuộc tập kích không thành, nhiều người hy sinh hoặc bị bắt, và sau đó nhiều người bị xử tử, trong đó có Phan Xích Long, khi ông mới 23 tuổi.

Dù cuộc khởi nghĩa mang nhiều yếu tố hạn chế về phương thức và tổ chức, tinh thần không khuất phục trước ngoại xâm của những con người ấy vẫn là một trang sử đáng ghi nhớ. Với thế hệ trẻ hôm nay, câu chuyện về Phan Xích Long nhắc nhở về lòng yêu nước và ý chí dám đứng lên vì độc lập của dân tộc.

Nguồn tham khảo: Wikipedia tiếng Việt – "Phan Xích Long" (https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_X%C3%ADch_Long), nội dung được biên soạn lại theo giấy phép CC BY-SA 4.0.

Ảnh: Không rõUnknown author, giấy phép Public domain (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Phan_xich_long.jpg).