Pháo đài Đồng Đăng – Nhân chứng sống và nấm mồ chung của gần 400 sinh mạng năm 1979

Pháo đài Đồng Đăng – Nhân chứng sống và nấm mồ chung của gần 400 sinh mạng năm 1979

Lịch sử có những trang đau đớn đến mức chỉ cần nhắc lại cũng khiến người nghe lặng đi. Cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 là một trong những ký ức như thế. Ở thị trấn Đồng Đăng (Lạng Sơn), nơi hôm nay đã trở thành trung tâm giao thương nhộn nhịp, vẫn còn đó một nấm mồ chung – chứng tích cho bi kịch của gần 400 con người đã ngã xuống trong những ngày tháng đẫm máu.

Từ 17/2 đến 16/3/1979, nhà cầm quyền Bắc Kinh huy động lực lượng lớn cùng vũ khí hiện đại ồ ạt tiến công sáu tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam. Hàng loạt thị xã, thị trấn, làng mạc, công trình dân sinh bị phá hủy trên đường tiến quân. Khi tuyên bố “hoàn thành mục tiêu” và rút quân, phía Trung Quốc để lại sau lưng một vành đai hoang tàn cùng những mất mát không thể bù đắp.

Buổi sáng biên cương bị xé toạc

Tại Đồng Đăng, cuộc tấn công diễn ra vào khoảng 4 giờ sáng ngày 17/2/1979. Khi người dân còn đang say ngủ, pháo kích bất ngờ trút xuống, ánh lửa và tiếng nổ xé nát màn đêm. Trong hoảng loạn, người dân bồng bế nhau chui xuống hầm trú ẩn, người chạy lên các hang đá tìm nơi lánh nạn. Dù đã có sự chuẩn bị từ trước – đào hầm, giấu lương thực – nhưng không ai ngờ mức độ tàn khốc lại đến nhanh và dữ dội như vậy.

Ngay dưới chân pháo đài Đồng Đăng, tại vị trí nay là khu chợ thị trấn, một nấm mồ chung đã hình thành. Nơi đó chôn vùi gần 300 dân thường, cùng một đại đội bộ đội biên phòng, dân quân và công an địa phương – những người đã ở lại đến phút cuối cùng.

Những ký ức không thể nguôi ngoai

Ở tuổi xế chiều, bà Chu Ngọc Lan, người dân phố Nam Quan, Đồng Đăng, vẫn không thể quên ngày mất chồng và hàng trăm người thân quen. Sáng hôm chiến sự nổ ra, bà đưa hai con về nhà ngoại. Ba quả đạn pháo rơi trúng nhà, chồng bà chưa kịp xuống hầm đã tử nạn. Bà cùng các con sống sót nhờ trú ẩn ở nơi khác và được dân quân cứu đưa đi sau đó, nhưng nỗi mất mát ấy theo bà suốt cả cuộc đời.

Với chị Hà Thị Hiển, khi ấy mới 14 tuổi, ký ức chiến tranh gắn liền với hình ảnh người mẹ ngã xuống ngay trước mắt. Sau một ngày trú hầm, gia đình quyết định chạy tản ra vì sợ bị phát hiện và ngạt khí. Vừa chui lên, cha chị bị bắn trọng thương. Mẹ chị cùng chị chạy về phía khác thì trúng đạn và mất tại chỗ. Trên đường chạy nạn, chị còn gặp một phụ nữ bị cụt cả hai chân cầu cứu trong tuyệt vọng. Hình ảnh ấy, theo chị, là vết khắc không bao giờ phai trong tâm trí.

Còn tại Thất Khê (Tràng Định), anh Hoàng Hữu Dư, khi đó là dân quân 17 tuổi, vẫn nhớ cảm giác kinh hoàng khi chứng kiến dòng sông quê mình đầy xác người. Chỉ trong vài giờ buổi sáng, quân Trung Quốc đã tràn ngập thị trấn, bắn giết và bắt người dân làm tù binh. Những hình ảnh ấy trở thành nỗi ám ảnh kéo dài suốt nhiều năm sau chiến tranh.

Khúc bi tráng trong lòng pháo đài

Giữa những nhân chứng còn sống, câu chuyện của Anh hùng Lực lượng Vũ trang Hoàng Văn Liên là một trong những lát cắt đau đớn nhất. Ông là một trong hai người sống sót tại pháo đài Đồng Đăng – nơi gần 400 người cả dân lẫn quân đã vĩnh viễn nằm lại.

Nhập ngũ năm 1978, ông Liên thuộc lực lượng cảnh sát cơ động tỉnh Lạng Sơn. Sáng 17/2/1979, sau ca tuần tra, ông chứng kiến pháo từ phía bên kia biên giới bắn sang dồn dập. Sau những giờ chiến đấu và bảo vệ người dân, đơn vị của ông hy sinh gần hết. Ông cùng ba người khác rút lên pháo đài, nơi một đại đội biên phòng và hàng trăm dân thường đang cố thủ.

Suốt ba ngày, họ chiến đấu trong thế bị vây hãm. Khi lực lượng cạn dần, những người còn sống rút vào trong pháo đài, bắn trả qua các lỗ châu mai. Đến ngày thứ tư, quân Trung Quốc thả bộc phá và khí ngạt vào hang, khiến gần như toàn bộ những người bên trong thiệt mạng. Lợi dụng đêm tối, ông Liên và một đồng đội thoát ra ngoài, trở thành những nhân chứng cuối cùng của thảm kịch.

Với chiến công tiêu diệt nhiều đối phương, bắn cháy xe chở vũ khí và chiến đấu đến cùng để bảo vệ dân thường, ông Hoàng Văn Liên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang nhân dân.

Pháo đài còn đó, ký ức không được phép quên

Ngày nay, pháo đài Đồng Đăng vẫn lặng lẽ đứng đó – không chỉ là một di tích, mà là nấm mồ chung của gần 400 người Việt Nam. Nơi ấy nhắc nhở rằng hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng máu và nước mắt. Nhìn lại để không nuôi hận thù, nhưng cũng để không bao giờ được phép quên – đó là cách lịch sử nhắc con người sống có trách nhiệm hơn với hiện tại và tương lai.