PHI CÔNG BÙI THANH LIÊM – TỪ NHỮNG TRẬN KHÔNG CHIẾN ĐẾN GIẤC MƠ VŨ TRỤ

Thời kỳ lịch sử
1965–1981 – Kháng chiến chống Mỹ và những năm đầu xây dựng Không quân nhân dân Việt Nam sau chiến tranh.
PHẦN I – NGƯỜI PHI CÔNG TRẺ CỦA ĐOÀN SAO ĐỎ

Bùi Thanh Liêm sinh năm 1949.

Ông thuộc lớp phi công trẻ trưởng thành khi Không quân nhân dân Việt Nam đang bước vào những năm tháng chiến đấu quyết liệt nhất.

Đó là thời kỳ mà việc trở thành một phi công tiêm kích không đơn giản là học cách điều khiển một chiếc máy bay.

Người phi công phải học cách sống với bầu trời.

Học cách nhìn.

Học cách nghe.

Học cách phán đoán.

Và quan trọng nhất—

học cách giữ bình tĩnh khi phía trước xuất hiện những chiếc máy bay địch.

Bùi Thanh Liêm được biên chế vào Trung đoàn 921 – Đoàn Sao Đỏ, đơn vị tiêm kích chủ lực của Không quân nhân dân Việt Nam.

Trong những năm 1972, khi chiến tranh trên không diễn ra với cường độ cao, những phi công trẻ như ông nhanh chóng bước vào thực chiến.

Không có nhiều thời gian để chờ đợi.

Bầu trời miền Bắc đã trở thành chiến trường.

Và mỗi lần cất cánh đều có thể là một lần đối mặt với cái chết.

Chú thích ảnh: Phi công Bùi Thanh Liêm – một trong những phi công tiêu biểu của Trung đoàn Không quân 921 trong thời kỳ chống Mỹ.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; tư liệu về các phi công Trung đoàn 921.

PHẦN II – BUỔI SÁNG 27-6-1972

Ngày 27-6-1972, vùng trời Sơn La trở thành một trong những điểm nóng của cuộc chiến trên không.

Từ sáng sớm, máy bay Mỹ tổ chức nhiều đợt đánh phá.

Các tốp F-4 làm nhiệm vụ yểm hộ.

Những chiếc máy bay cường kích tiến vào mục tiêu.

Không quân Việt Nam cũng đã chuẩn bị.

Tại Trung đoàn 921, biên đội trực chiến gồm:

Phạm Phú Thái – số 1.

Bùi Thanh Liêm – số 2.

Hai chiếc MiG-21.

Hai người phi công.

Một người đã có kinh nghiệm chiến đấu.

Một người đang ngày càng trưởng thành qua từng trận đánh.

Mệnh lệnh đến.

Cất cánh.

Máy bay lao khỏi đường băng.

Bầu trời phía trước tưởng như rộng vô tận.

Nhưng trong chiến tranh, bầu trời không bao giờ thật sự rộng.

Ở đó có những chiếc máy bay khác đang tìm cách phát hiện họ.

Và chỉ cần một khoảnh khắc bất ngờ—

thế trận có thể thay đổi.

Chú thích ảnh: MiG-21 của Không quân nhân dân Việt Nam trong thời kỳ chiến đấu năm 1972; biên đội Phạm Phú Thái – Bùi Thanh Liêm là một trong những biên đội của Trung đoàn 921 tham gia trận ngày 27-6-1972.

Nguồn: Quân đội nhân dân; Infonet; Petrotimes.

PHẦN III – BẦU TRỜI SƠN LA VÀ TRẬN ĐÁNH KHÔNG THỂ QUÊN

Trận đánh ngày 27-6-1972 diễn ra trong một thế trận phức tạp.

Hai biên đội của Không quân Việt Nam cùng tham gia:

Biên đội Nguyễn Đức Soát – Ngô Duy Thư.

Và biên đội Phạm Phú Thái – Bùi Thanh Liêm.

Đối phương có lực lượng đông.

Những chiếc F-4 bay yểm hộ và tìm cách ngăn chặn máy bay Việt Nam.

Nhưng các phi công Việt Nam đã phối hợp chặt chẽ.

Nguyễn Đức Soát và Ngô Duy Thư tiến công một hướng.

Phạm Phú Thái và Bùi Thanh Liêm chiến đấu ở hướng khác.

Cuộc không chiến diễn ra rất nhanh.

Máy bay lướt qua nhau.

Tên lửa được phóng.

Đội hình đối phương bị chia cắt.

Theo các nguồn tư liệu của Quân đội nhân dân và những hồi ức của các phi công tham gia, trận đánh ngày hôm đó đã dẫn tới việc nhiều chiếc F-4 bị bắn rơi; riêng biên đội Phạm Phú Thái – Bùi Thanh Liêm lập chiến công trong trận đánh.

Đó là một trong những trận đánh mà Bùi Thanh Liêm được đồng đội nhớ đến.

Ông không phải người nổi tiếng nhất trong lịch sử Không quân.

Không có một chiến công duy nhất khiến tên tuổi ông được nhắc đến khắp nơi.

Nhưng trong đội hình chiến đấu—

ông là một phi công thực sự.

Một người đã bước vào vùng trời nguy hiểm.

Và trở về.

Chú thích ảnh: Trận không chiến ngày 27-6-1972 trên vùng trời Sơn La – một trong những trận đánh tiêu biểu của Không quân nhân dân Việt Nam trong năm 1972.

Nguồn: Quân đội nhân dân; Infonet; hồi ức của Trung tướng Phạm Phú Thái.

PHẦN IV – NGƯỜI SỐ 2 TRONG ĐỘI HÌNH

Trong một biên đội tiêm kích, người bay số 2 không phải là người đứng phía sau để chờ.

Anh phải quan sát.

Bảo vệ số 1.

Phát hiện máy bay địch.

Và sẵn sàng lao vào cuộc chiến bất cứ lúc nào.

Ngày 27-6, Bùi Thanh Liêm bay số 2 cho Phạm Phú Thái.

Hai chiếc MiG-21 phối hợp trong một không gian mà chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể dẫn tới mất đội hình.

Những người phi công phải tin nhau.

Tin vào người dẫn đầu.

Tin vào người yểm hộ.

Và tin vào khả năng của chính mình.

Phạm Phú Thái sau này vẫn nhắc đến Bùi Thanh Liêm khi kể lại trận đánh năm ấy.

Ông nhớ người đồng đội không chỉ vì chiến công.

Mà bởi trong những trận đánh như vậy, mỗi phi công đều hiểu rằng người bên cạnh mình có thể là người cuối cùng mình nhìn thấy.

Chiến tranh trên không diễn ra trong vài phút.

Nhưng ký ức về nó có thể theo người lính suốt cả cuộc đời.

Chú thích ảnh: Phi công Phạm Phú Thái và các đồng đội của thế hệ phi công MiG-21 Trung đoàn 921.

Nguồn: Infonet; Quân đội nhân dân.

PHẦN V – KHÔNG PHẢI MỌI CHUYẾN BAY ĐỀU DIỄN RA BAN ĐÊM

Đây là điều cần nói rõ để câu chuyện không bị sai lịch sử.

Bùi Thanh Liêm có tham gia chiến đấu chống máy bay Mỹ trong năm 1972, nhưng những tư liệu tôi kiểm tra không xác nhận ông là phi công thực hiện những chuyến bay đêm săn B-52 như tiêu đề ban đầu.

Người nổi tiếng với chuyến bay đêm ngày 27-12-1972 là Phạm Tuân.

Đêm ấy, Phạm Tuân xuất kích từ sân bay Yên Bái, tiếp cận đội hình B-52 và theo các tư liệu chính thức của Việt Nam đã bắn rơi một chiếc B-52.

Điều đáng nói là—

Bùi Thanh Liêm và Phạm Tuân có một mối liên hệ đặc biệt.

Sau chiến tranh, chính hai người được lựa chọn để bước vào một cuộc thử sức hoàn toàn khác:

chinh phục không gian.

Một người đã bay vào vũ trụ.

Một người trở thành phi công dự bị.

Nhưng cả hai đều bắt đầu từ cùng một nơi:

buồng lái máy bay chiến đấu.

Chú thích ảnh: Phạm Tuân và Bùi Thanh Liêm trong quá trình được tuyển chọn, huấn luyện cho chương trình Intercosmos.

Nguồn: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; VOV; tư liệu về chương trình Intercosmos.

PHẦN VI – TỪ BẦU TRỜI CHIẾN TRANH ĐẾN GIẤC MƠ VŨ TRỤ

Sau ngày đất nước thống nhất, Bùi Thanh Liêm tiếp tục gắn bó với Không quân.

Ông được giao những nhiệm vụ ngày càng quan trọng.

Rồi năm 1978, ông được cử sang Liên Xô học tại Học viện Không quân Gagarin.

Một năm sau, cuộc đời ông bước sang một trang đặc biệt.

Việt Nam tham gia chương trình Intercosmos của Liên Xô.

Hai phi công Việt Nam được lựa chọn:

Phạm Tuân.

Bùi Thanh Liêm.

Họ cùng trải qua quá trình tuyển chọn và huấn luyện rất khắt khe tại Trung tâm Huấn luyện Phi hành gia Gagarin.

16 tháng.

Những bài kiểm tra thể lực.

Những bài kiểm tra tâm lý.

Huấn luyện trong điều kiện mô phỏng không gian.

Học cách sống và làm việc trong môi trường hoàn toàn khác với buồng lái MiG-21.

Ngày ấy, cả hai đều có cơ hội.

Nhưng cuối cùng, Phạm Tuân được chọn vào phi hành đoàn chính.

Bùi Thanh Liêm trở thành phi công dự bị.

Ngày 23-7-1980, tàu Soyuz-37 rời bệ phóng.

Phạm Tuân bay vào không gian.

Bùi Thanh Liêm đứng ở phía sau.

Ông không được nhìn thấy Trái Đất từ cửa sổ tàu vũ trụ.

Không được nghe tín hiệu liên lạc từ quỹ đạo với tư cách người đang bay.

Nhưng ông đã đi đến rất gần giấc mơ ấy.

PHẦN VII – NGƯỜI Ở LẠI DƯỚI MẶT ĐẤT

Ngày 31-7-1980, Phạm Tuân trở về Trái Đất.

Một trang sử mới của Việt Nam đã được mở ra.

Nhưng với Bùi Thanh Liêm, công việc chưa kết thúc.

Ông trở về với Không quân.

Trở lại với những chiếc máy bay.

Trở lại với những chuyến bay.

Không còn chiến tranh như năm 1972.

Nhưng nghề bay vẫn luôn có những hiểm nguy riêng.

Người phi công không bao giờ được phép coi bầu trời là nơi an toàn tuyệt đối.

Năm 1981, Bùi Thanh Liêm vẫn tiếp tục làm nhiệm vụ.

Ông là một phi công giàu kinh nghiệm.

Là người từng chiến đấu.

Từng chỉ huy.

Từng được đào tạo ở Liên Xô.

Từng đứng rất gần cánh cửa vũ trụ.

Nhưng cuối cùng, chính một chuyến bay huấn luyện đã cướp đi cuộc đời ông.

Ngày 26-9-1981, Bùi Thanh Liêm hy sinh trong một tai nạn máy bay khi đang thực hiện nhiệm vụ trên biển.

Ông mới 32 tuổi.

Một cuộc đời bắt đầu từ bầu trời chiến tranh.

Đi qua những trận không chiến.

Chạm tới giấc mơ vũ trụ.

Rồi kết thúc trên chính bầu trời mà ông đã dành cả tuổi trẻ để làm chủ.

Các tư liệu hiện có không cho phép khẳng định những giả thuyết chưa được kiểm chứng về nguyên nhân tai nạn, vì vậy câu chuyện này chỉ ghi nhận điều chắc chắn: ông hy sinh trong một chuyến bay huấn luyện trên biển ngày 26-9-1981.

PHẦN VIII – GIẤC MƠ KHÔNG THÀNH

Có một điều rất đặc biệt trong câu chuyện của Bùi Thanh Liêm.

Ông đã từng đứng trước hai bầu trời.

Một bầu trời có chiến tranh.

Và một bầu trời nằm ngoài Trái Đất.

Ở bầu trời thứ nhất, ông cầm cần lái MiG-21.

Đối thủ là những chiếc F-4.

Tên lửa.

Súng máy.

Những cuộc không chiến chỉ kéo dài vài phút nhưng có thể quyết định sự sống và cái chết.

Ở bầu trời thứ hai, ông mặc bộ đồ phi hành gia.

Đứng trong một hệ thống huấn luyện mô phỏng.

Chuẩn bị cho khả năng rời khỏi Trái Đất.

Một người từng chiến đấu để bảo vệ bầu trời quê hương—

sau đó lại chuẩn bị bước ra ngoài bầu trời ấy.

Nhưng lịch sử đã chọn Phạm Tuân bay vào vũ trụ.

Còn Bùi Thanh Liêm ở lại.

Và rồi chỉ hơn một năm sau chuyến Soyuz-37—

ông không còn nữa.

Người ta thường kể lịch sử bằng những người đã đạt được điều lớn lao.

Nhưng đôi khi, một câu chuyện lại trở nên xúc động chính bởi một người đã ở rất gần giấc mơ của mình nhưng không bao giờ có cơ hội chạm tới nó.

Bùi Thanh Liêm là một người như thế.

Chú thích ảnh: Chuyến bay Soyuz-37 năm 1980 – chuyến bay đưa Phạm Tuân trở thành người Việt Nam đầu tiên vào vũ trụ; Bùi Thanh Liêm là phi công dự bị.

Nguồn: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; VOV.

LỜI KẾT – NGƯỜI PHI CÔNG KHÔNG KỊP BAY VÀO VŨ TRỤ

Nếu chỉ nhìn vào một dòng tiểu sử, người ta có thể viết:

Bùi Thanh Liêm – phi công MiG-21, phi công vũ trụ dự bị, hy sinh năm 1981.

Nhưng phía sau những dòng chữ ngắn ngủi ấy là cả một cuộc đời.

Một chàng trai bước vào Không quân.

Một phi công trẻ bước vào bầu trời chiến tranh.

Một người bay số 2 trong biên đội ngày 27-6-1972.

Một người đã cùng đồng đội chiến đấu trên vùng trời Sơn La.

Một người sau chiến tranh lại học cách chuẩn bị cho chuyến bay ra ngoài Trái Đất.

Và cuối cùng—

một người nằm lại trong một chuyến bay huấn luyện.

Phạm Tuân đã bay vào vũ trụ.

Bùi Thanh Liêm thì không.

Nhưng điều đó không làm cho hành trình của ông trở nên nhỏ bé hơn.

Bởi trước khi con người Việt Nam lần đầu tiên nhìn Trái Đất từ ngoài không gian, đã có những người như Bùi Thanh Liêm dành tuổi trẻ để học cách bay.

Bay trong chiến tranh.

Bay trong hòa bình.

Bay để chiến đấu.

Bay để huấn luyện.

Và bay với một giấc mơ lớn hơn cả bầu trời.

Có thể nói, ông đã không có chuyến bay cuối cùng mà mình từng mong muốn.

Nhưng ông đã để lại một điều khác:

một cuộc đời của người lính bay.

Từ những trận không chiến năm 1972—

đến cánh cửa vũ trụ năm 1980—

rồi chuyến bay cuối cùng năm 1981.

Chỉ 32 năm.

Một đời người quá ngắn.

Nhưng đủ dài để đi qua chiến tranh, hòa bình và giấc mơ chinh phục không gian.

Và có lẽ, khi nhắc đến Bùi Thanh Liêm, chúng ta không nên chỉ nhớ rằng ông là “người dự bị không được bay vào vũ trụ”.

Hãy nhớ ông trước hết là một phi công chiến đấu của Trung đoàn 921, một người đã từng cùng đồng đội bước vào những trận không chiến sinh tử trên bầu trời miền Bắc.

Bởi trước khi có một người Việt Nam bay vào vũ trụ—

đã có cả một thế hệ người Việt Nam học cách giữ lấy bầu trời của mình.