Phi công, phi hành gia Phạm Tuân - người Việt Nam đầu tiên bay lên vũ trụ

Phạm Tuân sinh ngày 14 tháng 2 năm 1947 tại xã Quốc Tuấn, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Ông đi bộ đội, được tuyển vào binh chủng Không quân Nhân dân Việt Nam năm 1965; tốt nghiệp Trường phi công quân sự ở Liên Xô năm 1967 và trở thành sỹ quan lái máy bay chiến đấu của Trung đoàn Không quân Sao Đỏ, tham gia chiến đấu bảo vệ vùng trời miền Bắc Việt Nam trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam.

Giữa năm 1972, ông là 1 trong 12 phi công được chọn để đào tạo lái tiêm kích bay đêm, chuẩn bị cho việc đánh B-52 (tiêm kích bay đêm yêu cầu kỹ thuật cao hơn nhiều so với lái tiêm kích ban ngày).

Trong thời gian từ 18 đến 29 tháng 12 năm 1972, máy bay Mỹ đánh phá miền Bắc dữ dội, Phạm Tuân xung phong trực chiến liên tục, nhiều khi suốt cả ngày đêm. Đồng chí luôn chủ động xin được cất cánh đánh máy bay B-52 của địch. Đêm 18-12-1972, khi được lệnh cất cánh, mặc cho máy bay địch đang đánh phá sân bay, Phạm Tuân nhanh chóng vận động qua hố bom đến nơi để máy bay và lập tức cất cánh. Địch phóng tên lửa khi phát hiện máy bay của đồng chí bay lên. Bình tĩnh tránh tên lửa địch, Phạm Tuân đến khu vực chiến đấu kịp thời. Khi được lệnh hạ cánh, máy bay địch vẫn đang đánh sân bay, hệ thống thông tin liên lạc, đèn dấu, đường băng sân bay hỏng, đồng chí vẫn hạ cánh an toàn.

Vào đêm 27 tháng 12 năm 1972, nhiều tốp máy bay B-52 từ hướng tây bắc bay vào đánh phá Hà Nội. Được lệnh cất cánh, Phạm Tuân nhanh chóng tiếp cận khu vực có máy bay địch, xin công kích. Lúc này, máy bay F4 bay ở nhiều độ cao, bảo vệ B-52 rất chặt chẽ, đồng chí đã dũng cảm xông thẳng vào tốp B-52, bắn 2 quả tên lửa, hạ tại chỗ 1 chiếc, trở về hạ cánh an toàn.

Do thành tích này, ngay sáng hôm sau (tức sáng 28/12) ông đã được Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi điện khen. Ông được phong danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam ngày 3 tháng 9 năm 1973, khi đó ông đang là Đảng viên, Thượng úy, Trung Đội trưởng thuộc Đại đội 5, Trung đoàn 921, Sư đoàn Không quân 371, Bộ Tư lệnh Phòng không - Không quân. Phạm Tuân chia sẻ, chiến công của ông có “80% là may mắn”, nhưng may mắn ở đây là có thời cơ, và phải biết chớp được thời cơ đó thì mới làm nên chuyện. Ông cho biết: “Trận ấy không thực sự phức tạp. Nhưng thành quả đó có được là do chúng ta đã từng đổ xương máu, đổ mồ hôi cho những trận chiến đấu trước”.

Năm 1980, Phạm Tuân khi đó mới 33 tuổi đã trở thành người đầu tiên của Việt Nam và châu Á bay vào vũ trụ. Cơ may này đến với ông khi năm 1977 Phạm Tuân được cử sang Liên Xô học tại Học viện Không quân Gagarin. Năm sau ông được chuyển loại sang bay vũ trụ. Phạm Tuân được chọn vào đội bay quốc tế thứ sáu trong chương trình Interkosmos của Liên Xô ngày 1 tháng 4 năm 1979. Khi chọn phi công vũ trụ, phía Liên Xô kiểm tra tất cả phi công và kỹ sư Việt Nam nhưng chỉ chọn được 3 vì nhiều người không vượt qua được các bài kiểm tra thể lực.

Anh hùng Phạm Tuân cho biết, tàu vũ trụ bay quanh trái đất trong điều kiện không có khí quyển, không trọng lượng. Để đảm bảo chuyến bay trong vũ trụ, phi công phải chịu đựng được sự tăng trọng lực khi con tàu được phóng lên, chịu được không trọng lượng khi tàu bay quanh vũ trụ; thích nghi với tốc độ và độ quay của con tàu. Tức là hệ thống tiền đình của phi công phải thích nghi được với điều kiện đặc biệt mà dưới đất không có.