Phó bảng Vũ Duy Tuân (1840 – 1915), người từng “cà khịa” cả Vua cả Thái Hậu mà vẫn “sống sót” về quê

Trước ngày thi, Vũ Duy Tuân và bạn bè cùng nhau đoán đề. Liên tưởng đến tình hình đất nước khi đó đang bị giặc Pháp xâm lược, ông đoán đề: “Công thủ chi sách”.Đúng như dự đoán của ông, đề thi là: “Quân xâm lăng hiện giờ ngày càng thêm gây hấn, đồn lũy dựng khắp nơi… Vậy đánh hay hòa?”. Ông Tuân muốn đánh, ông lập luận: “… Triều đình hiện có vạn quân tinh nhuệ, theo nghĩa thì nên đánh…”Và Tự Đức, đúng với tính cách của ông đã phê một câu nổi tiếng đến vạn niên: “Kim nhất thỉnh chiến, minh nhất thỉnh chiến, chiến nhi bất thắng, tương tri trẫm ư hà địa?”. Nghĩa là: “Hôm nay xin đánh, ngày mai xin đánh, nếu đánh không thắng thì đặt trẫm ở nơi nào?”Vì lẽ đó, ông Vũ Duy Tuân chỉ là Phó bảng. Còn những sĩ tử theo phái chủ hòa thì đỗ Tiến sĩ. Riêng ông Tuân, những sĩ phu yêu nước làm tặng ông đôi câu đối:“Minh đình sách vẫn kiêm tam đốiGiáp đệ thâu nhân chỉ bất hòa”(Vào thi đình, mội câu hỏi đều đối đáp đủ cả,Nhưng phải thua người khác chỉ vì một chữ hòa!”).Tính ông quả cảm, cương trực, các quan triều thần đều kính phục, nể vì. Ông từng dâng sớ can vua Tự Đức đại ý không nên vì quá chăm sóc mẹ già mà quên việc nước đang cấp bách. Ở Đài ngự, ông nói với vua Tự Đức, kể câu chuyện ngụ ngôn: Nhà cháy đến nơi, mà có mẹ con đôi chim én ở góc đầu nhà cứ mớm cho nhau, xem là yên ổn.Tự Đức biết ông chỉ trích mình, liền mắng:- Học hành như ông, đỗ cái tiến sĩ không nổi, mà cứ hay chỉ trích càn.Nhà vua phê vào bản tâu của ông 4 chữ: “Tiến sĩ bất đệ”. Vũ Duy Tuân cáo quan về, lại cho khắc 4 chữ ấy, đề ngày cạnh chỗ ngồi hàng ngày của mình. Sau khi từ giã triều đình, về quê dạy học.Vũ Duy Tuân mất năm Ất Mão (1915), thọ 75 tuổi.