PHÓ CƠ ĐIỀU – VỊ QUAN NHÀ NGUYỄN TUẪN TIẾT BÊN GIẾNG CÂY TRÂM ĐỂ GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT.

Lịch sử Nam Bộ thời Nguyễn có nhiều nhân vật không giữ chức vụ quá cao nhưng lại để lại dấu ấn sâu đậm bởi lòng trung nghĩa và tinh thần bất khuất. Trong số đó có Phó cơ Điều, tên thật là Nguyễn Hiền Điều, một vị võ quan nhà Nguyễn được người dân Kiên Giang tôn kính suốt gần hai thế kỷ qua. Dù sử sách ghi chép về ông không nhiều, nhưng câu chuyện về những giờ phút cuối đời của ông vẫn được người dân truyền lại như một biểu tượng của lòng trung quân ái quốc và khí phách của người võ tướng.

Nguyễn Hiền Điều quê ở Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long. Năm sinh của ông hiện chưa được xác định rõ trong các tài liệu lịch sử còn lưu lại. Ông trưởng thành trong bối cảnh vùng Nam Bộ những năm đầu  thế kỷ XIX vẫn thường xuyên đối mặt với các cuộc nổi dậy, xung đột biên giới và những biến động phức tạp từ phía Xiêm La cũng như các thế lực chống đối triều đình.

Nhờ tài năng quân sự và sự tận tụy trong công việc, ông được triều đình nhà Nguyễn giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Đến năm 1834, ông giữ chức Thự Quản cơ tỉnh Vĩnh Long, tức quyền Quản cơ. Theo cách gọi quen thuộc của người dân Nam Bộ thời đó, ông thường được gọi là Phó Cơ Điều, và cái tên ấy gắn liền với ông cho đến ngày nay.

Năm 1834 là một năm đầy biến động ở vùng Tây Nam của đất nước. Sau khi quân Xiêm tiến đánh Đại Nam rồi bị quân triều đình đánh lui, các lực lượng của nhà Nguyễn tiếp tục truy kích sâu về phía Nam Vang. Trong bối cảnh đó, một bộ phận người Khmer ở khu vực Kiên Giang bị kích động, dẫn tới nhiều cuộc xung đột với cư dân người Việt trong vùng. Để ổn định tình hình, triều đình đã cử Nguyễn Hiền Điều từ Vĩnh Long xuống vùng Tà Niên, thuộc Kiên Giang ngày nay. Nhiệm vụ của ông là dẹp yên rối loạn, bảo vệ dân chúng và khôi phục trật tự tại địa phương. Đó cũng là chuyến đi cuối cùng trong cuộc đời ông. Theo các ghi chép còn lưu lại, khi đến khu vực giếng Cây Trâm thuộc xã Vân Tập, huyện Kiên Giang xưa, đoàn quân của ông đã bị đối phương tập kích bất ngờ.

Trải qua nhiều ngày hành quân và chiến đấu liên tục, lực lượng của ông bị tổn thất nặng nề. Đến thời điểm đó, bên cạnh ông chỉ còn lại một người cận vệ trung thành. Giữa lúc kiệt sức vì chiến đấu và thiếu nước, Nguyễn Hiền Điều xuống giếng để uống nước. Đúng lúc ấy, giặc bất ngờ xuất hiện và bao vây. Người cận vệ của ông chiến đấu đến hơi thở cuối cùng rồi ngã xuống. Bản thân ông cũng bị đ.â.m trọng thương vào bụng. Tuy nhiên, vị võ quan ấy vẫn không chịu đầu  hàng. Tương truyền, ông đã bứt lá môn để băng tạm vết thương rồi tiếp tục chiến đấu trong tình trạng mất m.á.u nghiêm trọng. Khi biết mình không còn khả năng thoát khỏi vòng vây, cũng không muốn rơi vào tay đối phương, Nguyễn Hiền Điều đã chọn cách kết thúc cuộc đời ngay bên gốc cây trâm cạnh bờ giếng. Ông tuẫn tiết vào chiều ngày 14 tháng Giêng năm Giáp Ngọ 1834. Quân Xiêm c.h.ặ.t đầu ông rồi b.ê.u lên cây trâm, còn phần t.h.â.n chúng đem chôn nơi nào không rõ.

Sự hy sinh của ông đã gây xúc động mạnh đối với người dân trong vùng. Nhiều người xem ông là biểu tượng của lòng trung nghĩa và tinh thần bất khuất. Sáu năm sau ngày ông mất, các bô lão cùng dân làng Tà Niên đã đưa phần s.ọ đầu của ông vào một hòm gỗ quý, sơn son thếp đỏ và lập nơi thờ tự trang trọng để tưởng nhớ công lao của ông. Theo thời gian, việc thờ phụng Phó cơ Điều ngày càng được mở rộng.

Năm 1842, người dân địa phương xây dựng đền thờ riêng cho ông tại vùng An Hòa. Sách Đại Nam nhất thống chí cũng ghi nhận sự tồn tại của ngôi đền này và cho biết người dân tin rằng ông thường hiển linh phù hộ cho địa phương nên đã lập đền thờ để tưởng nhớ. Đặc biệt, tên tuổi của Nguyễn Hiền Điều còn gắn với ngôi đình nổi tiếng ở Kiên Giang. Ban đầu , Đình Vĩnh Hòa Hiệp thờ tiền hiền khai cơ Ngô Quyền Hòa. Sau khi Phó cơ Điều tuẫn tiết, dân làng đã đưa ông vào thờ như vị chánh thần của đình. Về sau, khi anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực được nhân dân tôn thờ rộng rãi, đình tiếp tục phối thờ thêm Nguyễn Trung Trực và nhiều nhân vật có công khác của vùng đất Kiên Giang.

Ngày nay, bên cạnh Đình Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá vẫn còn nơi thờ hòm s.ọ đầu của Phó cơ Điều. Ngoài ra, đình thờ chính của ông được xây dựng lại vào năm 2001 ngay khu vực giếng Cây Trâm, nơi ông đã anh dũng tuẫn tiết gần 200 năm trước. Cuộc đời của Nguyễn Hiền Điều không kéo dài lâu và những tài liệu về ông hiện còn khá ít ỏi. Tuy nhiên, điều khiến người đời nhớ đến ông không phải là chức tước hay công danh, mà chính là lựa chọn cuối cùng bên bờ giếng Cây Trâm. Trong thời khắc cận kề cái chết, ông đã chọn giữ trọn khí tiết của một người võ tướng thay vì khuất phục. Đó cũng là lý do vì sao từ thế kỷ XIX đến tận hôm nay, người dân Kiên Giang vẫn nhắc đến Phó cơ Điều như một vị thành hoàng đặc biệt của vùng đất phương Nam, một người đã lấy cái chết để bảo vệ danh dự và lòng trung nghĩa của mình.