PHÓ ĐỨC CHÍNH - NGƯỜI CHIẾN SĨ TRẺ HIÊN NGANG TRƯỚC MÁY CHÉM

PHÓ ĐỨC CHÍNH - NGƯỜI CHIẾN SĨ TRẺ HIÊN NGANG TRƯỚC MÁY CHÉM

Năm sinh - mất: 1907 - 1930

Quê quán: Làng Đa Ngưu, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc

Trong lớp thanh niên yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX, Phó Đức Chính là một trong những gương mặt tiêu biểu của Việt Nam Quốc dân Đảng. Từ một trí thức trẻ được đào tạo tại trường Cao đẳng Công chính, ông đã lựa chọn con đường dấn thân vào phong trào đấu tranh giành độc lập. Khi cuộc Khởi nghĩa Yên Bái thất bại, đứng trước bản án tử hình, Phó Đức Chính vẫn giữ thái độ bình thản và bất khuất, để lại hình ảnh một người thanh niên sẵn sàng hiến dâng tuổi xuân cho lý tưởng mà mình lựa chọn.

P

hó Đức Chính sinh năm 1907 tại làng Đa Ngưu, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, trong một gia đình có truyền thống Nho học. Lớn lên trong bối cảnh đất nước đang chịu ách cai trị của thực dân Pháp, ông sớm chứng kiến những biến động của xã hội và sự thức tỉnh mạnh mẽ trong tầng lớp thanh niên Việt Nam. Ông theo học tại trường Cao đẳng Công chính ở Hà Nội, một môi trường đào tạo những người làm công tác kỹ thuật và hành chính. Tuy nhiên, con đường nghề nghiệp ổn định không khiến người thanh niên ấy bằng lòng với cuộc sống riêng. Trong thời gian học tập, ông tham gia Nam Đồng thư xã - một tổ chức có vai trò quan trọng trong việc tập hợp và truyền bá tư tưởng yêu nước trong thanh niên trí thức. Từ môi trường này, Phó Đức Chính trở thành một trong những người tham gia sáng lập Việt Nam Quốc dân Đảng khi tổ chức được thành lập cuối năm 1927.

Sau khi tốt nghiệp, Phó Đức Chính được bổ nhiệm làm việc tại Lào. Công việc của một viên chức trong chính quyền thuộc địa tưởng như có thể đem lại cho ông một cuộc sống ổn định, nhưng trên thực tế ông tiếp tục bí mật hoạt động và xây dựng cơ sở cho Việt Nam Quốc dân Đảng. Cuối năm 1928, ông bị điều trở về nước. Trong tổ chức, ông ngày càng giữ vị trí quan trọng và tham gia nhiều công việc của Tổng bộ. Ông được giao phụ trách tổ chức, an ninh và một số hoạt động nhằm xây dựng lực lượng, tìm kiếm nguồn tài chính cho Đảng. Những hoạt động bí mật ấy khiến ông nhiều lần rơi vào tầm theo dõi của mật thám Pháp.

Năm 1929, khi thực dân Pháp tăng cường đàn áp Việt Nam Quốc dân Đảng, nhiều cơ sở của tổ chức lần lượt bị phá vỡ, hàng loạt đảng viên bị bắt. Tháng 8 năm 1929, Phó Đức Chính từng bị bắt trong lúc hoạt động liên lạc nhưng được trả tự do vì nhà chức trách không đủ chứng cứ. Đến tháng 9, ông tiếp tục bị mật thám truy bắt tại Võng La. Trong cuộc vây bắt, ông bị bắn bị thương nhưng vẫn tìm cách thoát khỏi vòng vây. Những biến cố liên tiếp ấy cho thấy hoạt động của ông lúc này đã trở thành một cuộc đấu tranh sinh tử với bộ máy đàn áp của chính quyền thuộc địa.

Cuối năm 1929 và đầu năm 1930, tình thế của Việt Nam Quốc dân Đảng ngày càng khó khăn. Trước sự truy quét mạnh mẽ của thực dân Pháp, tổ chức quyết định phát động cuộc khởi nghĩa trên nhiều địa bàn. Ngày 26 tháng 1 năm 1930, hội nghị đại biểu toàn quốc tại Mỹ Xá thống nhất kế hoạch khởi nghĩa, dự kiến bắt đầu vào đêm 9, rạng sáng 10 tháng 2. Phó Đức Chính được giao nhiệm vụ chỉ huy lực lượng đánh đồn Thông ở Sơn Tây. Tuy nhiên, do lực lượng tại Sơn Tây còn mỏng, ông lên Yên Bái tham gia cuộc khởi nghĩa tại đây trước.

Đêm 9, rạng sáng 10 tháng 2 năm 1930, cuộc Khởi nghĩa Yên Bái nổ ra. Phó Đức Chính có mặt trong lực lượng khởi nghĩa, tham gia tổ chức và động viên nghĩa quân. Một bộ phận binh lính người Việt trong quân đội Pháp đã nổi dậy, tấn công các vị trí quân sự và chiếm được một số khu vực, nhưng lực lượng Pháp nhanh chóng tổ chức phản kích. Do kế hoạch bị lộ, sự phối hợp giữa các lực lượng không đạt được như dự kiến. Nghĩa quân không thể làm chủ toàn bộ thị xã Yên Bái và phải rút lui. Cuộc khởi nghĩa tại Yên Bái nhanh chóng thất bại, trong khi những cuộc nổi dậy ở nhiều địa phương khác cũng lần lượt bị đàn áp.

Thất bại ở Yên Bái không khiến Phó Đức Chính từ bỏ kế hoạch tiếp tục chiến đấu. Ông trở về khu vực Sơn Tây và chuẩn bị lực lượng để đánh đồn Thông. Nhưng hệ thống cơ sở của nghĩa quân ngày càng bị thực dân Pháp phát hiện. Ngày 15 tháng 2 năm 1930, Phó Đức Chính bị bắt cùng một số đồng chí tại khu vực Sơn Tây và bị đưa về Hà Nội giam giữ. Từ một người thanh niên hoạt động bí mật, ông trở thành một trong những nhân vật chủ chốt của Việt Nam Quốc dân Đảng bị đưa ra xét xử sau cuộc khởi nghĩa.

Tại phiên tòa ở Yên Bái ngày 28 tháng 3 năm 1930, Phó Đức Chính thể hiện thái độ bình tĩnh và nhận trách nhiệm về những hoạt động của mình. Khi được hỏi về việc xin ân xá, ông được ghi lại với câu nói: “Đời con người ta làm có một việc, hỏng cả một việc, sống mãi mà làm chi”. Ông cũng là người không chống án. Những lời nói ấy thể hiện rõ thái độ của một người đã ý thức được cái giá phải trả cho con đường mà mình lựa chọn.

Sau thời gian bị giam tại Hỏa Lò, Phó Đức Chính cùng các lãnh tụ và đảng viên Việt Nam Quốc dân Đảng bị giải lên Yên Bái để thi hành án. Ngày 17 tháng 6 năm 1930, ông cùng Nguyễn Thái Học và các đồng chí bị thực dân Pháp xử chém. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trước giờ hành quyết, Phó Đức Chính vẫn giữ thái độ hiên ngang. Ông xin được nằm ngửa để nhìn lưỡi máy chém và hô vang “Việt Nam vạn tuế”. Hình ảnh ấy trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu về khí phách của những người tham gia Khởi nghĩa Yên Bái.

Phó Đức Chính hy sinh khi mới 23 tuổi. Ông và những người đồng chí của mình được an táng tại Yên Bái. Ngôi mộ chung của các chiến sĩ Việt Nam Quốc dân Đảng về sau trở thành một địa điểm gắn với ký ức về Khởi nghĩa Yên Bái và được ghi nhận là di tích lịch sử - văn hóa. Dù cuộc khởi nghĩa năm 1930 không đạt được mục tiêu đề ra và nhanh chóng bị đàn áp, sự hy sinh của Phó Đức Chính cùng nhiều người tham gia đã trở thành một dấu mốc trong lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Cuộc đời Phó Đức Chính chỉ kéo dài hơn hai thập niên, nhưng phần lớn quãng đời trưởng thành của ông gắn với những lựa chọn đầy hiểm nguy. Từ một sinh viên trường Công chính, ông trở thành một trong những người lãnh đạo của Việt Nam Quốc dân Đảng; từ một người làm việc trong bộ máy thuộc địa, ông chuyển sang hoạt động bí mật và cuối cùng đối diện với án tử hình. Nhìn lại cuộc đời ông, điều còn lại không chỉ là câu chuyện về một cuộc khởi nghĩa thất bại, mà còn là hình ảnh một trí thức trẻ đã sống và hành động theo niềm tin của mình, để lại cho thế hệ sau một bài học về lòng yêu nước, sự dấn thân và trách nhiệm với những lựa chọn của bản thân.