Phố Khâm Thiên sau đêm bom B-52

Cuối tháng 12 năm 1972, Hà Nội trải qua những ngày đêm căng thẳng khi máy bay Mỹ liên tục tập kích các mục tiêu ở miền Bắc Việt Nam. Trong chiến dịch Linebacker II, bắt đầu từ ngày 18/12, máy bay ném bom chiến lược B-52 cùng nhiều loại máy bay chiến thuật được huy động đánh phá Hà Nội, Hải Phòng và các khu vực trọng yếu. Giữa thành phố, người dân phải tìm nơi trú ẩn khi còi báo động vang lên; các lực lượng phòng không chiến đấu bảo vệ bầu trời, còn lực lượng cứu hộ và y tế sẵn sàng ứng phó với hậu quả của bom đạn. Phố Khâm Thiên, một khu dân cư đông đúc ở nội thành Hà Nội, đã trở thành một trong những địa điểm chịu tổn thất nghiêm trọng nhất trong đêm 26/12.

Khoảng 22 giờ 45 phút ngày 26/12/1972, những đợt bom B-52 trút xuống phố Khâm Thiên và khu vực lân cận. Vệt bom kéo dài dọc con phố, phá hủy nhà cửa và nhiều công trình dân sinh. Những căn nhà vốn là nơi trú ngụ của các gia đình, những cửa hàng phục vụ sinh hoạt hằng ngày, khu chợ và các cơ sở công cộng bị tàn phá. Theo tư liệu của Cổng thông tin điện tử Hà Nội, trận bom đã khiến nhiều đoạn phố bị san phẳng, để lại những hố bom cùng gạch đá ngổn ngang. Nhiều ngôi nhà liền kề đổ sập, khiến người bên trong bị vùi lấp hoặc mắc kẹt giữa đống đổ nát.

Sau khi tiếng bom tạm lắng, một cuộc chạy đua với thời gian bắt đầu. Người dân, dân quân tự vệ và các lực lượng cứu hộ khẩn trương đào bới những đống gạch vỡ, tìm người còn sống, đưa người bị thương đến nơi cấp cứu và tìm kiếm người thân mất tích. Trong khung cảnh đổ nát, mỗi tiếng gọi từ dưới đống đất đá đều đem lại hy vọng mong manh. Nhưng bên cạnh những người được cứu sống là nhiều người không thể trở về với gia đình. Có những mái nhà chỉ sau một đêm không còn lại gì; có những gia đình mất nhiều người thân; những đứa trẻ phải sống trong cảnh mồ côi. Những con số thống kê ghi lại hậu quả của trận bom, nhưng không thể diễn tả hết nỗi đau của từng gia đình và từng người sống sót.

Các nguồn tư liệu chính thức của Việt Nam ghi nhận hậu quả của trận bom Khâm Thiên với những con số có chênh lệch. Một số bài viết của cơ quan Hà Nội và đơn vị quản lý di tích nêu 287 người thiệt mạng, 290 người bị thương, 534 ngôi nhà bị phá hủy hoàn toàn và khoảng 1.200 ngôi nhà bị hư hỏng. Trong khi đó, một bài của Cổng Thông tin điện tử Chính phủ năm 2012 ghi nhận 278 người thiệt mạng. Vì vậy, khi sử dụng số liệu trong bài viết lịch sử, cần ghi rõ nguồn thống kê thay vì coi các con số khác nhau là hoàn toàn đồng nhất. Dù có sự khác biệt về số người thiệt mạng được công bố, các nguồn đều cho thấy đây là một thảm kịch đặc biệt nghiêm trọng đối với dân thường Hà Nội.

Trong số những hình ảnh được lưu giữ từ thảm kịch ấy, câu chuyện về người mẹ ở khu vực nhà số 47 Khâm Thiên để lại ấn tượng sâu sắc. Theo tư liệu và lời kể được lưu truyền tại khu tưởng niệm, người mẹ đã ôm chặt con trong lúc căn nhà bị bom phá hủy; tư thế che chở ấy trở thành hình tượng của tình mẫu tử giữa chiến tranh. Hình ảnh người mẹ ôm con được thể hiện trong tượng đài tại Khâm Thiên, như một lời nhắc về những sinh mạng vô tội đã mất đi trong đêm bom. Khi kể lại câu chuyện này, cần phân biệt giữa hình tượng tưởng niệm và những chi tiết được xác nhận bằng hồ sơ độc lập; giá trị của tượng đài nằm ở việc lưu giữ ký ức về những người dân đã chịu tổn thất, chứ không chỉ ở một câu chuyện riêng lẻ.

Sau chiến tranh, tại nơi ba ngôi nhà số 47, 49 và 51 từng bị san phẳng, một địa điểm tưởng niệm được hình thành để ghi nhớ những nạn nhân của trận bom. Tượng đài Khâm Thiên với hình ảnh người mẹ ôm con trở thành nơi người dân đến dâng hương, tưởng niệm vào dịp cuối tháng 12 hằng năm. Khu tưởng niệm không chỉ ghi dấu một sự kiện quân sự trong chiến dịch năm 1972, mà còn gắn với ký ức của một cộng đồng: những gia đình từng sống trên con phố ấy, những người đã mất nhà cửa, những người tham gia cứu hộ và những thế hệ sau lớn lên cùng câu chuyện về đêm bom.

Trận bom Khâm Thiên diễn ra trong đêm 26/12, cũng là một trong những đêm chiến đấu dữ dội nhất của chiến dịch Linebacker II. Trong cùng thời gian, nhiều khu vực khác của Hà Nội, trong đó có Bệnh viện Bạch Mai, cũng bị đánh phá. Ở phía bên kia của cuộc chiến, lực lượng phòng không Việt Nam tiếp tục chiến đấu và bắn rơi nhiều máy bay Mỹ trong đêm ấy. Tuy nhiên, khi nhìn lại sự kiện, cần ghi nhớ cả hai khía cạnh: diễn biến quân sự trên bầu trời và hậu quả mà bom đạn gây ra cho dân thường dưới mặt đất. Lịch sử sẽ không đầy đủ nếu chỉ kể về chiến công mà bỏ qua những sinh mạng đã mất, những mái nhà bị phá hủy và những tổn thương kéo dài qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, phố Khâm Thiên đã hồi sinh với những ngôi nhà, cửa hàng và nhịp sống đô thị. Nhưng Đài tưởng niệm vẫn đứng đó, như một khoảng lặng giữa phố đông, nhắc mọi người dừng lại để tưởng nhớ những người đã khuất. Ký ức về đêm 26/12/1972 không chỉ thuộc về những người từng trực tiếp trải qua chiến tranh; đó còn là một phần lịch sử cần được truyền lại cho thế hệ trẻ bằng những tư liệu chính xác và sự tôn trọng đối với nỗi đau con người. Nhắc đến Khâm Thiên là nhắc đến những gia đình đã mất người thân, những người sống sót đã vượt qua mất mát và một thành phố đã phải dựng lại cuộc sống từ đổ nát. Đó cũng là lời nhắc rằng hòa bình không phải điều tự nhiên mà có, và việc gìn giữ hòa bình bắt đầu từ sự thấu hiểu lịch sử, lòng nhân ái và sự trân trọng mỗi sinh mạng.