Phòng thủ ba miền đất nước và sự kiện bảo vệ thành Hà Nội tháng 11 năm 1873

Khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng xâm lược Việt Nam tại Đà Nẵng vào tháng 9 năm 1858, Nguyễn Tri Phương được triều đình cử làm Tổng thống quân thứ Quảng Nam, chỉ huy đắp lũy Liên Trì và thực hiện chiến thuật vây hãm làm thất bại kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của đối phương. Năm 1860 – 1861, ông vào Gia Định xây dựng đại đồn Kỳ Hòa để chặn quân Pháp tại Nam Kỳ. Năm 1872, ở tuổi 72, ông tiếp tục nhận trọng trách ra Bắc Kỳ giữ chức Tuyên sát Đổng sức Đại thần kiêm giữ thành Hà Nội. Sáng ngày 20/11/1873, khi quân Pháp do Francis Garnier chỉ huy bất ngờ nổ súng đánh thành Hà Nội, Nguyễn Tri Phương trực tiếp lên mặt thành cửa Đông Nam đốc thúc binh sĩ bắn trả. Bị mảnh đạn pháo bắn trúng bụng và bị quân Pháp bắt giữ sau khi thành thất thủ, ông kiên quyết từ chối sự cứu chữa y tế của đối phương, tự tháo băng vết thương và tuyệt thực suốt một tháng cho đến khi qua đời vào ngày 20/12/1873.