phong trào học sinh – sinh viên, lực lượng thanh niên, đoàn thể và các tổ chức đấu tranh đô thị ở Đà Lạt

Thời kỳ lịch sử

1963–1975 – Phong trào đấu tranh đô thị của học sinh, sinh viên Đà Lạt trong kháng chiến chống Mỹ.
PHẦN I – NHỮNG NGƯỜI TRẺ GIỮA THÀNH PHỐ SƯƠNG MÙ

Đà Lạt thường được nhớ đến bởi những con đường quanh co, những đồi thông, những ngôi trường và khí hậu lạnh.

Nhưng trong những năm chiến tranh, phía sau vẻ yên bình ấy là một thành phố luôn có những chuyển động chính trị và xã hội mạnh mẽ.

Đà Lạt có nhiều trường trung học, trường đại học và cơ sở giáo dục.

Học sinh, sinh viên đến từ nhiều vùng miền.

Họ còn rất trẻ.

Có người mới mười sáu, mười bảy tuổi.

Có người vừa bước qua tuổi đôi mươi.

Hằng ngày họ vẫn đi học.

Vẫn ngồi trong lớp.

Vẫn làm bài.

Vẫn gặp bạn bè trên những con đường quen thuộc.

Nhưng chiến tranh không đứng ngoài cổng trường.

Nó xuất hiện trong những câu chuyện gia đình.

Trong những người bạn phải nhập ngũ.

Trong những tin tức về chiến trường.

Trong những người lính trở về.

Và trong những câu hỏi ngày càng lớn về tương lai của đất nước.

Từ đầu thập niên 1960, phong trào học sinh – sinh viên ở miền Nam nói chung ngày càng phát triển.

Sau các biến động chính trị năm 1963, những cuộc đấu tranh của học sinh, sinh viên ở nhiều đô thị trở nên rõ nét hơn.

Đà Lạt cũng không nằm ngoài dòng chảy ấy.

Những người trẻ bắt đầu sử dụng thứ vũ khí mà họ có trong tay:

tiếng nói tập thể.

Một lớp học nghỉ.

Một trường học đóng cửa.

Một cuộc mít tinh.

Một đoàn người xuống đường.

Một khẩu hiệu được viết trên tấm biểu ngữ.

Những hành động ấy có vẻ nhỏ bé nếu đặt cạnh tiếng bom ngoài chiến trường.

Nhưng trong một thành phố đang được kiểm soát chặt chẽ, việc hàng trăm, hàng nghìn học sinh – sinh viên cùng đứng lên không phải chuyện bình thường.

Nó cho thấy chiến tranh đã đi vào cả đời sống học đường.

Và những người trẻ đã bắt đầu tìm cách nói lên điều họ tin là đúng.

Chú thích ảnh: Học sinh, sinh viên Đà Lạt và cảnh thành phố trong thời kỳ chiến tranh. Ảnh dùng để tái hiện bối cảnh phong trào đô thị, không gán những hình ảnh không xác định cho một cuộc biểu tình cụ thể.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Đà Lạt; các bộ sưu tập ảnh chiến tranh Việt Nam.

PHẦN II – BÃI KHÓA: KHI LỚP HỌC TRỞ THÀNH NƠI ĐẤU TRANH

Một trong những hình thức đấu tranh phổ biến nhất của học sinh – sinh viên là bãi khóa.

Bãi khóa nghe đơn giản.

Không đến lớp.

Không học.

Nhưng trong hoàn cảnh chiến tranh, đó là một quyết định có thể khiến học sinh bị đe dọa kỷ luật, bị bắt giữ hoặc bị theo dõi.

Vì vậy, để một cuộc bãi khóa diễn ra, phải có người vận động.

Có người truyền tin.

Có người chuẩn bị khẩu hiệu.

Có người đứng ra tập hợp.

Và có những người chỉ đơn giản là quyết định:

hôm nay mình không vào lớp.

Tại Đà Lạt, phong trào học sinh – sinh viên từng nhiều lần xuống đường phản đối những chính sách mà họ cho là bất công, phản đối chiến tranh và đòi những quyền lợi dân sinh, dân chủ.

Các cuộc đấu tranh có khi bắt đầu rất nhỏ.

Một nhóm học sinh trong lớp.

Rồi một lớp.

Rồi một trường.

Sau đó lan sang các trường khác.

Chính sức lan truyền ấy khiến nhà chức trách phải chú ý.

Bởi nếu một học sinh đứng lên, có thể bắt em ấy.

Nhưng nếu hàng trăm học sinh cùng đứng lên, vấn đề đã khác.

Bãi khóa trở thành một thứ ngôn ngữ chính trị của tuổi trẻ.

Không cần súng.

Không cần bom.

Chỉ cần cả sân trường vắng bóng học sinh.

Và điều đó nói lên rằng:

có một bộ phận người trẻ không chấp nhận im lặng.

Đằng sau những cuộc bãi khóa còn có những cuộc họp bí mật.

Những tờ truyền đơn.

Những lời kêu gọi được chuyền tay.

Những cuộc gặp giữa học sinh và sinh viên.

Có người công khai.

Có người hoạt động kín đáo.

Có người chỉ tham gia một lần.

Có người đi sâu hơn vào các hoạt động bí mật.

Và chính từ đây, ranh giới giữa phong trào đấu tranh công khai và hoạt động bí mật bắt đầu trở nên rất mong manh.

Chú thích ảnh: Các trường học và không gian giáo dục ở Đà Lạt trong thời kỳ chiến tranh – nơi phong trào học sinh, sinh viên phát triển. Ảnh minh họa bối cảnh, không phải ảnh xác nhận một cuộc bãi khóa cụ thể.

Nguồn: Tư liệu ảnh Đà Lạt xưa; tư liệu lịch sử giáo dục Đà Lạt.

PHẦN III – NHỮNG ĐOÀN NGƯỜI XUỐNG ĐƯỜNG

Nếu bãi khóa là sự im lặng trong lớp học, thì xuống đường lại hoàn toàn ngược lại.

Đó là tiếng bước chân.

Tiếng hô.

Biểu ngữ.

Những đoàn người nối nhau trên phố.

Đối với những người trẻ, xuống đường là lúc họ cảm nhận rõ nhất sức mạnh của số đông.

Một người có thể bị bỏ qua.

Mười người có thể bị giải tán.

Nhưng hàng trăm người cùng xuất hiện trên đường phố thì không thể dễ dàng coi như không có gì xảy ra.

Những cuộc xuống đường ở Đà Lạt diễn ra trong bối cảnh phong trào đô thị miền Nam ngày càng sôi động.

Học sinh và sinh viên tham gia cùng nhiều tầng lớp khác.

Có khi là giáo chức.

Có khi là công chức.

Có khi là tiểu thương.

Có khi là các nhóm tôn giáo hoặc các đoàn thể xã hội.

Đường phố Đà Lạt, vốn thường được biết đến với vẻ tĩnh lặng, có những ngày trở thành nơi tập trung đông người.

Những con đường quanh khu trung tâm.

Những khu vực gần trường học.

Những quảng trường.

Những ngã đường.

Tất cả có thể trở thành nơi diễn ra một cuộc tập hợp.

Nhưng xuống đường cũng có nghĩa là đối mặt với đàn áp.

Cảnh sát có thể xuất hiện.

Đám đông có thể bị giải tán.

Người tham gia có thể bị bắt.

Và đôi khi chỉ một khoảnh khắc hỗn loạn cũng có thể biến một cuộc biểu tình thành một cuộc đối đầu.

Những người trẻ bước ra đường không phải ai cũng hiểu hết những gì sẽ xảy ra.

Một số người chỉ muốn phản đối chiến tranh.

Một số muốn đòi quyền tự do.

Một số phản đối chính quyền đương thời.

Một số tham gia vì bạn bè.

Một số lại đã có liên hệ với các tổ chức chính trị.

Không thể gom tất cả họ vào một lý do duy nhất.

Nhưng có một điểm chung:

họ đã chọn bước ra khỏi cánh cổng nhà trường.

Và bước vào đời sống chính trị của một thành phố đang ở giữa chiến tranh.

Chú thích ảnh: Phong trào đấu tranh đô thị tại Đà Lạt và miền Nam trong thập niên 1960. Ảnh minh họa không gian lịch sử; không gán ảnh không rõ địa điểm cho một cuộc xuống đường cụ thể ở Đà Lạt.

Nguồn: Tư liệu ảnh chiến tranh Việt Nam; các bộ sưu tập ảnh báo chí và lưu trữ quốc tế.

PHẦN IV – NHỮNG NGƯỜI TRẺ BƯỚC QUA RANH GIỚI

Không phải tất cả học sinh – sinh viên tham gia phong trào đều trở thành biệt động.

Đây là điều cần nói rõ.

Một cuộc bãi khóa không đồng nghĩa với một hoạt động vũ trang.

Một cuộc biểu tình không đồng nghĩa với một đội biệt động.

Nhưng trong những năm chiến tranh, có những người từ phong trào công khai bước vào hoạt động bí mật.

Đó mới là bước ngoặt lớn.

Một học sinh hôm nay còn đứng giữa đám đông.

Ngày mai có thể được giao nhiệm vụ chuyển tài liệu.

Một sinh viên có thể trở thành người liên lạc.

Một người khác có thể được giao nhiệm vụ bảo vệ cơ sở.

Và có người tham gia các tổ chức vũ trang, hoạt động bí mật.

Khi bước qua ranh giới ấy, cuộc sống thay đổi hoàn toàn.

Không còn những cuộc họp có thể công khai.

Không còn tên thật.

Không còn những người bạn có thể tùy ý kể chuyện.

Một người trẻ có thể vẫn ngồi trong lớp vào buổi sáng.

Nhưng buổi tối đã phải đi một con đường khác.

Có thể mang theo một tờ truyền đơn.

Có thể chuyển một mệnh lệnh.

Có thể đưa một người đang bị truy bắt đến nơi an toàn.

Và nếu bị phát hiện, tuổi trẻ có thể kết thúc trong một nhà tù.

Đó là lý do khi nói về “biệt động học sinh – sinh viên”, chúng ta phải nhìn họ như một phần của quá trình chuyển hóa từ phong trào đấu tranh đô thị sang hoạt động bí mật, chứ không nên biến toàn bộ phong trào học sinh – sinh viên thành một lực lượng biệt động thống nhất.

Trong lịch sử, chính những ranh giới ấy mới làm câu chuyện trở nên phức tạp.

Có người chỉ bãi khóa.

Có người xuống đường.

Có người hoạt động chính trị.

Có người trở thành giao liên.

Có người đi vào lực lượng vũ trang.

Và có người đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Chú thích ảnh: Học sinh, sinh viên và thanh niên trong phong trào đấu tranh đô thị miền Nam. Không gán danh tính hoặc đơn vị cụ thể nếu tư liệu ảnh không xác định rõ.

Nguồn: Tư liệu ảnh lịch sử phong trào đô thị miền Nam; các bộ sưu tập ảnh chiến tranh.

PHẦN V – ĐÀ LẠT NHỮNG NGÀY THÁNG 4 NĂM 1975

Đầu năm 1975, chiến tranh bước vào giai đoạn cuối.

Tình hình trên chiến trường thay đổi rất nhanh.

Tại Đà Lạt, những biến động quân sự và chính trị diễn ra dồn dập.

Các lực lượng cách mạng tiến về Tây Nguyên và miền Nam.

Chính quyền Việt Nam Cộng hòa ở nhiều địa phương đứng trước sự tan rã.

Đối với những người từng tham gia phong trào học sinh – sinh viên, đây là thời điểm mà những năm tháng đấu tranh trước đó bỗng trở thành ký ức rất gần.

Những người từng bãi khóa.

Từng xuống đường.

Từng bị bắt.

Từng phải hoạt động bí mật.

Giờ đây đứng trước một thành phố đang chờ một sự thay đổi lớn.

Cuối tháng 3 và đầu tháng 4-1975, Đà Lạt trở nên bất ổn.

Dòng người rời thành phố.

Quân đội rút lui.

Thông tin chiến sự lan nhanh.

Rồi đến những ngày cuối cùng.

Đà Lạt được giải phóng ngày 3-4-1975.

Sau nhiều năm chiến tranh, thành phố bước sang một thời kỳ hoàn toàn khác.

Những con đường từng có đoàn biểu tình giờ trở lại đời sống bình thường.

Những trường học mở cửa trở lại.

Những người trẻ năm xưa đã không còn là những cô cậu học sinh của ngày nào.

Có người trở về.

Có người đã hy sinh.

Có người mang theo thương tích.

Có người mang theo những ký ức mà cả đời không thể quên.

Và có lẽ, khi nhìn lại những năm tháng ấy, họ mới nhận ra mình đã đi qua một đoạn đời đặc biệt đến thế nào.

Tuổi trẻ của họ không chỉ có sách vở.

Nó có cả tiếng hô trên đường phố.

Có những ngày bãi khóa.

Có những cuộc họp bí mật.

Có những lần chạy khỏi sự truy bắt.

Có những người bạn không bao giờ trở lại.

Chú thích ảnh: Đà Lạt trong những ngày tháng 4-1975, thời điểm chiến tranh đi đến hồi kết tại thành phố. Đây là tư liệu lịch sử về bối cảnh những ngày cuối chiến tranh.

Nguồn: Tư liệu ảnh lịch sử Đà Lạt tháng 4-1975.

LỜI KẾT – TUỔI TRẺ TRÊN NHỮNG CON ĐƯỜNG ĐÀ LẠT

Có một cách rất dễ để kể câu chuyện về chiến tranh:

Những trận đánh.

Những khẩu súng.

Những đơn vị.

Những người lính.

Nhưng chiến tranh không chỉ được quyết định trên chiến trường.

Nó còn diễn ra trong trường học.

Trong ký túc xá.

Trong những khu phố.

Trong những cuộc bãi khóa.

Và trên những con đường mà mỗi ngày học sinh vẫn đi qua.

Những học sinh – sinh viên Đà Lạt của những năm ấy phần lớn còn rất trẻ.

Họ có thể chưa hiểu hết chính trị.

Chưa hiểu hết chiến lược.

Nhưng họ hiểu chiến tranh đang ảnh hưởng đến cuộc sống của mình.

Và họ đã lựa chọn cách phản ứng.

Người chọn bãi khóa.

Người xuống đường.

Người viết truyền đơn.

Người tham gia các tổ chức đấu tranh.

Người đi vào hoạt động bí mật.

Người trở thành biệt động.

Và cũng có người chỉ đơn giản là một học sinh đứng giữa đám đông rồi sau đó trở về nhà.

Không phải tất cả đều là anh hùng.

Không phải tất cả đều là biệt động.

Nhưng tất cả đều là những người trẻ đã sống trong một thời kỳ mà lựa chọn cá nhân đôi khi bị chiến tranh đẩy đến những giới hạn rất xa.

Đó là điều khiến câu chuyện này đáng nhớ.

Bởi khi nhìn lại, chúng ta không chỉ nhìn thấy những cuộc xuống đường.

Chúng ta nhìn thấy một thế hệ đã trưởng thành quá sớm.

Một thế hệ mà đáng lẽ tuổi trẻ phải là những buổi học, những cuộc vui, những ước mơ về tương lai.

Nhưng chiến tranh đã đặt trước mặt họ những câu hỏi lớn hơn:

Đất nước sẽ đi về đâu?

Chiến tranh bao giờ kết thúc?

Mình phải đứng ở đâu?

Và mình có thể làm gì?

Đà Lạt ngày nay vẫn có những ngôi trường.

Vẫn có những con đường quanh co giữa đồi thông.

Vẫn có những buổi sáng lạnh.

Những học sinh hôm nay vẫn mang cặp sách đến trường.

Có lẽ đó chính là hình ảnh đẹp nhất để khép lại câu chuyện.

Bởi những người trẻ của thời hoa lửa đã từng xuống đường với mong muốn về một tương lai.

Và hôm nay, những con đường ấy lại đầy tiếng bước chân của học sinh.

Chiến tranh đã qua.

Tuổi trẻ vẫn còn.

Chú thích ảnh: Đà Lạt ngày nay – thành phố đã trở lại với nhịp sống bình yên, nơi những thế hệ học sinh mới tiếp tục đến trường trên những con đường từng chứng kiến nhiều biến động của thời chiến.

Nguồn: Tư liệu ảnh Đà Lạt hiện nay; đối chiếu với tư liệu lịch sử về phong trào học sinh – sinh viên và những biến động tại Đà Lạt trong chiến tranh.