Phong trào “Tập vở tình nghĩa” của thiếu nhi hậu phương gửi vùng giải phóng

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – chủ yếu từ những năm 1960 đến năm 1975.
Phần 1: Những đứa trẻ ở hai miền

Chiến tranh chia đất nước thành hai miền.

Ở miền Nam, những đứa trẻ lớn lên giữa những cuộc càn quét, bom đạn và những ngôi trường có khi phải sơ tán hoặc chịu cảnh chiến tranh đe dọa.

Ở miền Bắc, những đứa trẻ cũng lớn lên trong những năm tháng không bình yên. Máy bay Mỹ đánh phá nhiều địa phương. Có những trường học phải sơ tán. Có những giờ học diễn ra dưới hầm.

Nhưng giữa hai miền vẫn có một tình cảm không thể bị chia cắt.

Các em biết về nhau.

Thiếu nhi miền Bắc được nhắc nhớ rằng ở miền Nam có những bạn nhỏ đang sống trong chiến tranh.

Ngày 15/5/1961, nhân kỷ niệm 20 năm ngày thành lập Đội Thiếu niên Tiền phong, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho thiếu niên, nhi đồng. Người nhắc thiếu nhi miền Bắc phải luôn nhớ đến các bạn miền Nam ruột thịt và cổ vũ các em tham gia những việc phù hợp với sức mình để góp phần vào sự nghiệp đấu tranh thống nhất đất nước.

Với một người lớn, “hậu phương” có thể là những đoàn xe chở lương thực, những đoàn quân lên đường, những nhà máy ngày đêm sản xuất.

Nhưng với một đứa trẻ, sự đóng góp có thể nhỏ hơn rất nhiều.

Một cân giấy vụn.

Một đồng tiền tiết kiệm.

Một món đồ chơi.

Một cuốn sách.

Hay một tập vở.

Nhỏ bé thôi.

Nhưng khi hàng nghìn, hàng vạn đứa trẻ cùng góp lại, những việc nhỏ ấy trở thành một tình cảm lớn.

Chú thích: Thiếu nhi miền Bắc trong những năm kháng chiến chống Mỹ.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về phong trào thiếu nhi Việt Nam và Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh.

Phần 2: “Tuổi nhỏ làm việc nhỏ”

Thiếu nhi thời ấy không đứng ngoài cuộc kháng chiến.

Các em được động viên tham gia những công việc vừa sức.

Phong trào “Nghìn việc tốt” xuất hiện từ năm 1961 và nhanh chóng lan rộng. Cùng với đó là nhiều hoạt động của thiếu nhi hướng về cuộc kháng chiến và các bạn nhỏ miền Nam.

Một trong những phong trào nổi bật là “Kế hoạch nhỏ”.

Từ sáng kiến của thiếu nhi Sơn Tây và Hải Phòng năm 1958, phong trào được mở rộng ra nhiều địa phương. Các em thu gom phế liệu, chăn nuôi, tiết kiệm và lao động để tạo nguồn kinh phí phục vụ những công trình dành cho thiếu nhi.

Có những việc nghe rất bình thường.

Nhặt một mẩu giấy.

Thu gom một mảnh sắt vụn.

Nuôi một con gà.

Tiết kiệm một khoản nhỏ.

Nhưng với trẻ em thời chiến, mỗi việc làm đều có thể trở thành một cách để các em nói rằng:

“Chúng em cũng muốn góp phần.”

Năm 1960, Nhà máy Nhựa Thiếu niên Tiền phong ở Hải Phòng được khánh thành từ nguồn kinh phí của phong trào “Kế hoạch nhỏ”. Tại lễ khánh thành, thiếu nhi miền Bắc còn tặng 18.000 đồ chơi cho thiếu nhi miền Nam.

Những món quà ấy không thể thay đổi cục diện một trận đánh.

Nhưng với một đứa trẻ ở miền Nam, món quà từ một người bạn chưa từng gặp có thể mang một ý nghĩa rất khác.

Nó nói rằng:

Ở phía bên kia những tiếng bom, vẫn có những người đang nhớ đến mình.

Chú thích: Thiếu nhi miền Bắc tham gia phong trào “Kế hoạch nhỏ” và các hoạt động hướng về thiếu nhi miền Nam.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và các tư liệu về phong trào “Kế hoạch nhỏ”.

Phần 3: Những trang giấy gửi theo tình thương

Trong chiến tranh, một cuốn vở không chỉ là một vật dụng học tập.

Đối với một đứa trẻ, đó là nơi viết những dòng chữ đầu tiên.

Là những bài toán.

Những bài tập làm văn.

Những nét chữ còn vụng về.

Và cũng là hy vọng rằng dù chiến tranh có khốc liệt đến đâu, trẻ em vẫn được học.

Thiếu nhi miền Nam lúc ấy phải học trong những điều kiện rất khó khăn.

Trong bức thư gửi thiếu nhi Trường Hoàng Lê Kha ở Tây Ninh và thiếu nhi miền Nam ngày 25/9/1965, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chủ tịch Tôn Đức Thắng nhắc đến hoàn cảnh các em phải học tập giữa những nơi quân địch càn quét, trường học bị máy bay bắn phá. Hai Bác đặc biệt vui khi biết các em vẫn cố gắng học tập trong hoàn cảnh ấy.

Vì thế, những tập vở từ hậu phương gửi vào miền Nam mang theo nhiều hơn giấy và mực.

Chúng mang theo một lời nhắn.

Hãy tiếp tục học.

Hãy cố gắng.

Các bạn ở hậu phương vẫn nhớ đến các bạn.

Không biết có bao nhiêu tập vở đã vượt qua những con đường chiến tranh để đến được với các em vùng giải phóng.

Không có đủ tư liệu để chúng ta đưa ra một con số chính xác.

Và cũng không nên tự đặt ra những câu chuyện về một tập vở cụ thể nếu không còn tài liệu xác nhận.

Nhưng điều chắc chắn là tinh thần hướng về miền Nam của thiếu nhi miền Bắc đã được thể hiện qua nhiều phong trào và những món quà cụ thể.

Có những món quà không lớn.

Nhưng người nhận có thể nhớ rất lâu.

Chú thích: Sách vở và việc học tập của thiếu nhi Việt Nam trong những năm chiến tranh; hình ảnh lớp học vùng giải phóng được sử dụng để tái hiện hoàn cảnh học tập của thiếu nhi miền Nam.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về giáo dục thời kháng chiến.

Phần 4: Một món quà từ những người bạn chưa từng gặp

Có thể những đứa trẻ ở hậu phương chưa từng nhìn thấy những người bạn mà mình gửi quà.

Các em không biết tên nhau.

Không biết nhà nhau ở đâu.

Không biết người nhận tập vở ấy sau này sẽ trở thành ai.

Nhưng chiến tranh đã khiến những đứa trẻ ở hai miền trở thành những người bạn trong cùng một câu chuyện.

Thiếu nhi miền Bắc làm những việc vừa sức.

Thiếu nhi miền Nam cũng làm những việc vừa sức của mình.

Bức thư năm 1965 của Bác Hồ và Bác Tôn kể lại rằng các em miền Nam đã giúp gia đình sản xuất, làm công tác thông tin liên lạc, đào hầm, vót chông, giúp xây dựng làng chiến đấu và vẫn cố gắng học tập trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn.

Một bên là những đứa trẻ góp từng món quà từ hậu phương.

Một bên là những đứa trẻ vừa học vừa sống giữa vùng chiến tranh.

Khoảng cách rất xa.

Nhưng tình cảm thì rất gần.

Có lẽ đó chính là ý nghĩa đẹp nhất của những phong trào dành cho thiếu nhi thời ấy.

Các em không cầm súng.

Các em không quyết định chiến trường.

Nhưng các em biết đất nước đang có chiến tranh.

Và các em muốn làm một điều gì đó cho những người bạn cùng tuổi đang ở phía bên kia.

Chú thích: Thiếu nhi miền Nam học tập và tham gia các hoạt động phù hợp với lứa tuổi trong những năm kháng chiến chống Mỹ.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về thiếu nhi miền Nam và giáo dục trong vùng giải phóng.

Phần 5: Những “việc nhỏ” đi qua chiến tranh

Nhìn lại từ hôm nay, những việc làm của thiếu nhi hậu phương có thể rất nhỏ.

Nhưng chính lịch sử của phong trào thiếu nhi cho thấy các em đã được cuốn vào đời sống của đất nước theo cách rất riêng.

Bác Hồ từng căn dặn thiếu nhi:

“Tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tùy theo sức của mình.”

Và các em đã làm như vậy.

Không phải em nào cũng làm được những việc giống nhau.

Có em tham gia “Kế hoạch nhỏ”.

Có em thu gom phế liệu.

Có em lao động.

Có em tiết kiệm.

Có em viết thư.

Có em làm quà.

Có em góp sách vở, đồ dùng học tập.

Những việc ấy nối thành một dòng chảy tình cảm từ hậu phương đến miền Nam.

Đó cũng là lý do khi nói về cuộc kháng chiến, chúng ta không thể chỉ nhìn vào những trận đánh.

Phía sau chiến trường là cả một xã hội.

Và trong xã hội ấy có hàng triệu trẻ em.

Các em cũng có một tuổi thơ.

Nhưng tuổi thơ ấy được sống trong những năm tháng đất nước chia đôi và chiến tranh kéo dài.

Các em học cách chia sẻ từ rất sớm.

Học cách tiết kiệm.

Học cách nghĩ đến những người mình chưa từng gặp.

Và học rằng một việc nhỏ, nếu được làm bằng tấm lòng, cũng có thể trở thành một phần của việc lớn.

Chú thích: Hoạt động của thiếu nhi Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và các cơ quan lưu trữ, báo chí.

Lời kết: Một tập vở, một tấm lòng

Một tập vở không thể làm im tiếng bom.

Một món quà nhỏ không thể thay đổi một chiến trường.

Nhưng với một đứa trẻ đang sống giữa chiến tranh, việc nhận được món quà từ một người bạn ở rất xa có thể khiến em biết rằng mình không bị bỏ lại một mình.

Đó là điều đáng nhớ nhất khi nhìn lại những phong trào thiếu nhi hướng về miền Nam.

Các em còn nhỏ.

Những việc các em làm cũng nhỏ.

Nhưng tình cảm thì không nhỏ.

Từ những trang vở, những món quà, những đồng tiền tiết kiệm, những cân phế liệu của phong trào “Kế hoạch nhỏ”, các em đã góp một phần rất riêng vào hậu phương của cuộc kháng chiến.

Và ở phía bên kia, những đứa trẻ miền Nam vẫn cố gắng học tập trong hoàn cảnh bom đạn.

Bức thư năm 1965 của Bác Hồ và Bác Tôn gửi thiếu nhi miền Nam đã nói lên điều ấy rất rõ: các em phải chịu nhiều đau khổ vì chiến tranh, nhưng vẫn cố gắng học tập và làm những việc có ích cho gia đình, quê hương.

Có lẽ sau này, khi chiến tranh đã kết thúc, nhiều người trong số những đứa trẻ ấy mới hiểu hết ý nghĩa của những món quà năm xưa.

Một tập vở có thể đã được dùng hết.

Một cây bút có thể đã hết mực.

Một món đồ chơi có thể đã cũ.

Nhưng ký ức về một người bạn ở phía bên kia đất nước đã nhớ đến mình thì có thể ở lại suốt đời.

Hôm nay, chúng ta được nhìn những trang vở trắng như một điều rất bình thường.

Trẻ em được đến trường.

Được có sách.

Có vở.

Có những ngày khai giảng không còn tiếng máy bay.

Đó là những điều tưởng nhỏ nhưng từng là ước mong của biết bao thế hệ.

Vì thế, khi nhớ về những em bé hậu phương năm nào, chúng ta không chỉ nhớ một phong trào.

Chúng ta nhớ một thế hệ trẻ em đã biết chia sẻ trong chiến tranh.

Và càng hiểu hơn giá trị của một cuộc sống bình yên mà các em đã góp những “việc nhỏ” của mình để vun đắp.

Chú thích: Thiếu nhi Việt Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – những người đã góp sức theo cách phù hợp với lứa tuổi của mình.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh và phong trào thiếu nhi Việt Nam thời kỳ kháng chiến.