Phụ nữ tham gia chuẩn bị khởi nghĩa.
Mỗi lần đứng ở Mê Linh, nhìn dòng sông lặng chảy giữa những cánh đồng lúa, tôi thường nghĩ đến một điều rất đặc biệt của lịch sử Việt Nam: trước khi Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa, đã có rất nhiều người phụ nữ âm thầm chuẩn bị cho cuộc nổi dậy ấy. Sử sách thường ghi tên các thủ lĩnh, các trận đánh và những chiến công lớn. Nhưng là người sưu tầm lịch sử, tôi luôn tin rằng đằng sau mỗi cuộc khởi nghĩa là vô số bàn tay không được ghi tên. Trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, những bàn tay ấy phần lớn thuộc về phụ nữ của các làng quê Giao Chỉ.
Mỗi lần đứng ở Mê Linh, nhìn dòng sông lặng chảy giữa những cánh đồng lúa, tôi thường nghĩ đến một điều rất đặc biệt của lịch sử Việt Nam: trước khi Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa, đã có rất nhiều người phụ nữ âm thầm chuẩn bị cho cuộc nổi dậy ấy.
Sử sách thường ghi tên các thủ lĩnh, các trận đánh và những chiến công lớn. Nhưng là người sưu tầm lịch sử, tôi luôn tin rằng đằng sau mỗi cuộc khởi nghĩa là vô số bàn tay không được ghi tên. Trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, những bàn tay ấy phần lớn thuộc về phụ nữ của các làng quê Giao Chỉ.
Vì sao phụ nữ tham gia tích cực?
Xã hội Giao Chỉ đầu thế kỷ I có những nét khác với xã hội Hán cùng thời. Phụ nữ không hoàn toàn bị bó hẹp trong gia đình. Họ tham gia:
Lao động nông nghiệp.
Dệt vải, buôn bán.
Quản lý việc nhà.
Tham gia sinh hoạt cộng đồng.
Khi đàn ông bị bắt đi lao dịch hoặc tham gia chuẩn bị khởi nghĩa, phụ nữ càng trở thành lực lượng giữ cho gia đình và làng xã vận hành.
Tôi thường nghĩ rằng chính vị trí xã hội tương đối cao ấy đã tạo điều kiện để phụ nữ không chỉ ủng hộ mà còn trực tiếp tham gia công việc chuẩn bị khởi nghĩa.
Giữ bí mật và liên lạc
Điều đầu tiên tôi hình dung là vai trò giữ bí mật.
Trong bối cảnh quan lại Hán giám sát các Lạc tướng, việc liên lạc công khai rất nguy hiểm. Phụ nữ có thể trở thành những người chuyển tin ít bị chú ý hơn.
Họ có thể:
Đưa thư tín.
Truyền khẩu mệnh.
Hẹn địa điểm gặp gỡ.
Theo dõi động tĩnh của quan lại và lính đô hộ.
Những việc ấy không ồn ào, nhưng có thể quyết định sự an toàn của cả mạng lưới khởi nghĩa.
Chuẩn bị lương thực
Không có lương thực, không có khởi nghĩa.
Tôi thường tưởng tượng những người phụ nữ Mê Linh và Chu Diên âm thầm:
Giã gạo.
Phơi thóc.
Làm bánh khô.
Muối cá, muối thịt.
Tích trữ thức ăn cho lực lượng nổi dậy.
Những công việc tưởng như bình thường ấy chính là hậu cần của cuộc khởi nghĩa.
Tham gia chế tạo và cất giấu vũ khí
Các làng quê thời đó có những lò rèn nhỏ. Tôi hình dung phụ nữ không trực tiếp rèn giáo mác nhiều như đàn ông, nhưng họ có thể:
Chuẩn bị than củi.
Vận chuyển vật liệu.
Che giấu vũ khí trong nhà hoặc kho thóc.
Ngụy trang hoạt động của thợ rèn.
Trong một xã hội bị kiểm soát, việc cất giấu được vũ khí đôi khi quan trọng không kém việc chế tạo ra chúng.
Động viên và giữ vững tinh thần
Điều khiến tôi xúc động nhất là vai trò tinh thần của phụ nữ.
Tôi thường nghĩ đến những người mẹ, người vợ, người chị đã nói với người thân rằng:
“Đừng sợ.”
“Phải giữ lấy làng nước.”
“Không thể chịu mãi cảnh áp bức này.”
Trong lịch sử, nhiều cuộc khởi nghĩa thất bại ngay từ đầu vì lòng người dao động. Sự động viên của phụ nữ có thể giúp giữ vững quyết tâm của cả gia đình và cộng đồng.
Những nữ hào kiệt đầu tiên
Truyền thống dân gian còn nhắc đến nhiều phụ nữ theo Hai Bà từ giai đoạn chuẩn bị như:
Lê Chân.
Thánh Thiên.
Bát Nàn.
Thiều Hoa.
Dù mức độ xác thực lịch sử của từng nhân vật còn được nghiên cứu, sự tồn tại của truyền thống này cho thấy nhân dân tin rằng phụ nữ không chỉ tham gia chiến đấu mà còn tham gia tổ chức và chuẩn bị lực lượng.
Một đêm ở Mê Linh – hình ảnh tôi thường tưởng tượng
Tôi thường hình dung một đêm trước khởi nghĩa.
Trong một ngôi nhà sàn ven sông:
Trưng Trắc bàn việc với các Lạc tướng.
Trưng Nhị kiểm tra người liên lạc.
Ngoài sân, phụ nữ đang giã gạo.
Trong góc nhà, giáo mác được che dưới bó rơm.
Một cô gái trẻ chuẩn bị chèo thuyền mang tin sang làng bên.
Không ai nói lớn. Nhưng cả ngôi làng đều biết một điều: một việc lớn đang đến gần.
Từ hậu phương đến tiền tuyến
Điều đặc biệt của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng là nhiều phụ nữ không dừng lại ở vai trò hậu cần.
Khi khởi nghĩa bùng nổ, họ có thể:
Giai đoạn
Vai trò phụ nữ
Chuẩn bị
Liên lạc, lương thực, bí mật
Tổ chức
Huy động làng xã
Chiến đấu
Trực tiếp cầm vũ khí
Duy trì lực lượng
Chăm sóc, tiếp tế
Đây là điểm rất hiếm trong bối cảnh Đông Á đầu Công nguyên.
Ý nghĩa lịch sử
Là người sưu tầm lịch sử, tôi cho rằng sự tham gia của phụ nữ trong chuẩn bị khởi nghĩa có ba ý nghĩa lớn.
Thứ nhất: phản ánh vị thế xã hội của phụ nữ Việt cổ
Phụ nữ có không gian hoạt động rộng hơn nhiều xã hội chịu ảnh hưởng mạnh của Nho giáo.
Thứ hai: cho thấy tính chất toàn dân của cuộc khởi nghĩa
Đây không chỉ là cuộc nổi dậy của một nhóm quý tộc.
Thứ ba: góp phần tạo nên truyền thống phụ nữ Việt Nam gắn với giữ nước
Từ Hai Bà Trưng đến Bà Triệu và nhiều thời kỳ sau, hình ảnh ấy được tiếp nối.
Một hình ảnh tôi luôn nhớ
Chiều ở Mê Linh, tôi thấy những người phụ nữ quê hôm nay vẫn gánh lúa, chăm con, lo việc nhà và tham gia công việc cộng đồng. Bất giác tôi nghĩ: có lẽ hơn hai nghìn năm trước, những người phụ nữ chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng cũng bình dị như thế.
Họ không biết tên mình có được ghi vào sử sách hay không. Nhưng họ biết rằng nếu không góp sức, ngọn cờ khởi nghĩa khó có thể dựng lên.
Phụ nữ tham gia chuẩn bị khởi nghĩa là một phần không thể tách rời của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng.
Họ đã:
Giữ bí mật.
Chuyển tin tức.
Chuẩn bị lương thực.
Che giấu vũ khí.
Động viên tinh thần.
Và khi cần, trực tiếp bước vào hàng ngũ chiến đấu.
Lịch sử thường nhớ đến những người cầm cờ ngoài trận tuyến, nhưng tôi luôn tin rằng phía sau lá cờ ấy là sức mạnh của biết bao người phụ nữ thầm lặng.
Và có lẽ, bài học sâu sắc nhất mà câu chuyện này để lại là: trong những thời khắc quyết định của dân tộc, phụ nữ không chỉ là người giữ lửa cho gia đình, mà còn là người âm thầm nhóm lên ngọn lửa của cả cuộc khởi nghĩa và góp phần làm nên lịch sử giữ nước của Việt Nam.
