PHÙNG QUÁN

Phùng Quán sinh tháng 1 năm 1932 tại xã Thủy Dương, thị xã Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước, có chú ruột là Phùng Lưu (Nguyễn Vạn) – nguyên Bí thư Tỉnh ủy Thừa Thiên Huế.

Chiến sĩ nhí 13 tuổi: Tháng 1 năm 1946, khi mới 13 tuổi, cậu bé Phùng Quán trốn nhà đi theo cách mạng, trở thành chiến sĩ trinh sát nhí của Trung đoàn 101 (tiền thân là Trung đoàn Trần Cao Vân nổi tiếng). Toàn bộ những ký ức thiếu sinh quân khốc liệt, những người đồng đội nhỏ tuổi hy sinh bên chiến khu Hòa Mỹ, Thừa Thiên Huế chính là chất liệu sống động để 30 năm sau ông viết nên kiệt tác Tuổi thơ dữ dội.

Sau kháng chiến chống Pháp, Phùng Quán chuyển về làm việc tại Cơ quan sinh hoạt Văn nghệ quân đội (Tổng cục Chính trị). Nhờ có mặt tại sự kiện trao đổi tù binh ở Sầm Sơn năm 1954, được tận mắt chứng kiến những vết sẹo do kìm sắt, những thương tổn thể xác kiên cường của các chiến sĩ cách mạng trở về từ "địa ngục trần gian", ông đã viết cuốn tiểu thuyết đầu tay Vượt Côn Đảo. Tác phẩm lập tức gây chấn động văn đàn và được trao Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam 1955. Khi đó, Phùng Quán trở thành một trong những ngôi sao sáng giá nhất của nền văn học cách mạng non trẻ.

Năm 1957, bước ngoặt nghiệt ngã ập đến khi Phùng Quán tham gia phong trào Nhân Văn - Giai Phẩm. Ông cho đăng hai bài thơ mang tính gai góc, trực diện là "Chống tham ô lãng phí" và đặc biệt là bài thơ tôn vinh sự thật tuyệt đối: "Lời mẹ dặn".

"Yêu ai cứ bảo là yêu

Ghét ai cứ bảo là ghét

Dù ai ngon ngọt nuông chiều

Cũng không nói yêu thành ghét.

Dù ai cầm dao dọa giết

Cũng không nói ghét thành yêu."

Vì tư tưởng này, ông bị khép vào nhóm Nhân văn Giai phẩm, bị kỷ luật, khai trừ khỏi Hội Nhà văn và bị tước quân tịch, bị treo bút suốt gần 30 năm (1958 - 1987).Bị cấm xuất bản dưới tên thật, cuộc đời Phùng Quán rơi vào cảnh cơ cực tột cùng nhưng cũng đầy khí phách: Ông bị đưa lên nông trường Quân Chu (Thái Nguyên) tăng gia sản xuất. Tại đây, ông cưa một gốc cây khô làm tấm biển đề "Nông trại Đỏ", tự đẽo guốc mộc bằng lốp xe hỏng để đi, tự cắt gỗ làm cúc áo. Dù khổ cực, ông vẫn làm thơ, viết truyện không ngừng nghỉ. Khi trở về Hà Nội, ông sống trong một ngôi lều gianh bên Hồ Tây, không có thu nhập cố định. Ông phải đi câu cá trộm để mưu sinh và đổi rượu. Bạn bè văn sĩ thời đó vẫn xót xa truyền tai nhau câu nói về cuộc sống của ông: "Câu cá trộm, uống rượu chịu, viết văn chui".Chấp nhận lấy một nhà văn bị treo bút, bà Bội Trâm (khi đó là giáo viên trường Chu Văn An) đã một mình chèo chống, chịu đựng mọi điều tiếng xã hội để nuôi chồng nuôi con, làm điểm tựa vững vàng nhất cho cuộc đời ông

Dù chịu 30 năm cay đắng, Phùng Quán chưa bao giờ oán hận hay mất niềm tin vào lý tưởng cách mạng và đất nước. Ông âm thầm dồn hết tâm huyết, máu và nước mắt để viết "chui" tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội trong suốt 20 năm (khởi thảo bên Hồ Tây năm 1968 và hoàn thành năm 1986 tại Huế). Năm 1988, thời kỳ Đổi mới, cuốn sách Tuổi thơ dữ dội chính thức được xuất bản. Tác phẩm ngay lập tức tạo nên một "cơn địa chấn" văn học, được độc giả mọi lứa tuổi đón nhận nồng nhiệt và nhận giải thưởng cao quý của Hội Nhà văn Việt Nam (1990).Ngày 22/1/1995, Phùng Quán trút hơi thở cuối cùng tại Hà Nội vì bạo bệnh. Khi nằm trên giường bệnh, do quá yếu không thể ngồi, ông đã tự chế một chiếc "bàn viết ngược" treo trước mặt để nằm ngửa kê tay viết cho đến những dòng cuối cùng của cuộc đời. Năm 2007, Phùng Quán được chính thức truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật. Hài cốt của ông và người vợ thân yêu sau đó đã được bạn bè, người thân đưa về an táng tại ngọn đồi quê hương Thủy Dương (Huế), trọn vẹn một đời cát bụi trở về với đất mẹ.