PHÙNG VĂN KHẦU: KHẨU PHÁO KHÔNG CHỊU IM TIẾNG

Khẩu sơn pháo 75 mm từng tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ hiện được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Một hiện vật không thể tự thuật lại tiếng pháo, hơi nóng hay sức ép của một trận địa bị đánh phá. Nhưng khi đặt nó bên lời kể của Phùng Văn Khầu, người từng chỉ huy khẩu đội, người xem hiểu rằng kim loại ấy đã đi qua một ngày chiến đấu đặc biệt. Ngày 23 tháng 4 năm 1954, trên đồi E1, một khẩu pháo gần như phải gánh sức chiến đấu của cả khẩu đội.

Phùng Văn Khầu quê xã Đức Hồng, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng, là người dân tộc Nùng. Các tư liệu có khác biệt về năm sinh của ông: có nguồn ghi 1929, có nguồn ghi 1930. Điều nhất quán là tuổi thơ nhiều thiếu thốn và quá trình trưởng thành từ người chiến sĩ trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Ông nhập ngũ, được huấn luyện sử dụng sơn pháo và trở thành pháo thủ ở một đơn vị chiến đấu. Từ miền núi phía Bắc, cuộc đời ông đi đến thung lũng Điện Biên, nơi những khẩu pháo được kéo, đưa vào trận địa và bảo vệ bằng công sức của nhiều người.

Đầu năm 1954, pháo binh Việt Nam góp phần quan trọng vào việc vây hãm tập đoàn cứ điểm. Sơn pháo 75 mm có ưu thế cơ động và khả năng chi viện trực tiếp, nhưng muốn sử dụng hiệu quả vẫn cần cả khẩu đội phối hợp. Người chỉ huy phải quan sát mục tiêu, điều chỉnh hướng và cự ly. Những người khác tiếp đạn, thông nòng, dịch chuyển pháo và bảo đảm an toàn. Mỗi phát bắn là kết quả của một chuỗi thao tác. Trong mưa bom và đạn phản pháo, chuỗi thao tác ấy có thể đứt gãy chỉ vì một người bị thương.

Tư liệu Quân đội nhân dân ghi ngày 23 tháng 4, khi quân Pháp tổ chức phản kích, máy bay và pháo binh đối phương dồn hỏa lực vào các vị trí của ta. Từ trận địa đồi E, Phùng Văn Khầu quan sát pháo địch xuất hiện gần khu vực Mường Thanh. Khẩu đội lập tức tổ chức bắn trả, phối hợp bảo vệ bộ binh. Sau những phát đạn đầu tiên, hỏa lực đối phương giội tới dữ dội. Những công sự bị hư hại, đồng đội lần lượt hy sinh hoặc bị thương. Sự cân bằng mong manh của một khẩu đội vốn dựa vào nhiều bàn tay bỗng mất đi.

Trong bài phát biểu tại lễ kỷ niệm sáu mươi năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, chính Phùng Văn Khầu kể rằng đồng đội trong khẩu đội lần lượt thương vong, cuối cùng ông phải một mình làm thay nhiều phần việc. Ông tiếp tục ngắm, điều chỉnh, nạp đạn và bắn trong tình trạng bị sức ép. Đây là lời nhân chứng trực tiếp, đáng chú ý hơn những cách kể thường chỉ nhấn vào hình ảnh một người chống lại cả trận địa. Chuyện không phải khẩu pháo tự hoạt động; chuyện là một con người kiên trì thực hiện những công việc mà bình thường cần nhiều người phối hợp.

Những báo cáo về kết quả chiến đấu nêu nhiều mục tiêu bị phá hủy, trong đó có pháo 105 mm, đại liên, công sự và kho đạn. Số liệu chi tiết giữa một số bài viết có chênh lệch, vì vậy không cần biến mỗi con số thành một màn so sánh. Điều đáng kể là trận địa pháo đã tiếp tục yểm hộ bộ binh trong thời điểm rất khó khăn. Trên chiến trường, việc giữ được một điểm hỏa lực có thể tác động trực tiếp đến đội hình chiến đấu của những người ở phía trước.

Ông ở lại với khẩu pháo trong những ngày tiếp theo, khi đồi E vẫn là nơi tranh chấp quyết liệt. Những lần bắn chi viện không phải lúc nào cũng xuất hiện trong bức ảnh lưu niệm sau chiến thắng. Có lúc nhiệm vụ chỉ là ngăn đối phương tổ chức lại hỏa lực; có lúc cần đánh vào một ổ súng đang cản đường bộ binh. Phùng Văn Khầu đã trải qua một nhịp sống mà giữa hai loạt đạn, người chiến sĩ vẫn phải kiểm tra vũ khí, tính toán đạn dược và chờ lệnh.

Sau ngày 7 tháng 5 năm 1954, trận đánh trở thành lịch sử. Phùng Văn Khầu được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và sau đó được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông tiếp tục phục vụ quân đội, rồi về sống cùng gia đình. Những cuộc gặp, những lần kể chuyện về Điện Biên cho thấy điều người cựu chiến binh muốn truyền lại không chỉ là thành tích cá nhân. Đằng sau một khẩu pháo là đồng đội, là sự phối hợp giữa pháo binh và bộ binh, là những người vận chuyển đạn và giữ đường tiếp tế.

Ngày 25 tháng 8 năm 2021, Phùng Văn Khầu qua đời. Khẩu pháo ở bảo tàng vẫn còn đó, giữ một phần chứng tích về cuộc chiến đã lùi xa nhiều thập niên. Người xem hôm nay có thể đứng yên trước hiện vật mà không nghe thấy âm thanh nào. Chính sự im lặng ấy khiến lời kể của nhân chứng trở nên quan trọng. Nếu chỉ nhớ một pháo thủ đơn độc, ta sẽ bỏ quên những người không còn đứng cạnh ông. Nếu nhớ cả khẩu đội, chiến công hiện ra đầy đủ hơn, cùng những mất mát đã làm nên nó.