PHƯỢNG HOÀNG – NƠI NGƯỜI THẦY CHU VĂN AN GỬI LẠI NHỮNG NĂM THÁNG CUỐI ĐỜI

Có những vùng đất được nhớ đến bởi cảnh sắc, có những vùng đất được nhắc tên bởi những chiến công, nhưng cũng có những nơi trở nên đặc biệt bởi đã gắn bó với cuộc đời và nhân cách của một con người. Phượng Hoàng, Chí Linh, Hải Dương là một vùng đất như thế. Nơi đây gắn với những năm tháng cuối đời của Chu Văn An – người thầy được hậu thế tôn kính là “Vạn thế sư biểu”, một nhà giáo, nhà nho nổi tiếng của Việt Nam thời Trần. Hơn sáu thế kỷ đã trôi qua, núi Phượng Hoàng vẫn ở đó, những hàng cây vẫn trải dài trên sườn núi, nhưng câu chuyện về người thầy năm xưa dường như vẫn còn hiện diện trong từng dấu tích của vùng đất này.

Chu Văn An sinh năm 1292, quê ở thôn Văn, xã Quang Liệt, nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội. Từ nhỏ, ông nổi tiếng là người chăm chỉ học tập, có khí tiết và không màng danh lợi. Ông từng mở trường dạy học, thu hút đông học trò, trong đó có nhiều người sau này trở thành những nhân vật có vị trí trong xã hội. Dưới triều Trần Minh Tông, Chu Văn An được mời giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, trực tiếp dạy thái tử và con em các quan lại. Đó là một vị trí quan trọng, nhưng điều khiến tên tuổi ông được hậu thế nhớ đến không chỉ nằm ở chức vụ ấy, mà còn ở quan niệm về việc học và đạo làm người. Với ông, người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải giữ được nhân cách, biết nói điều đúng và có trách nhiệm với xã hội.

Đến thời vua Trần Dụ Tông, tình hình triều chính ngày càng sa sút. Chu Văn An nhiều lần khuyên vua sửa sang chính sự nhưng không được chấp nhận. Cuối cùng, ông dâng “Thất trảm sớ”, xin chém bảy kẻ nịnh thần. Nhà vua không nghe theo. Trước tình cảnh ấy, Chu Văn An quyết định từ quan. Ông rời bỏ chốn quan trường và tìm đến núi Phượng Hoàng ở Chí Linh, nơi khi ấy còn là một vùng núi non thanh tĩnh.

Sự lựa chọn ấy có thể nhìn như một bước rời khỏi chính trường, nhưng không có nghĩa là Chu Văn An từ bỏ việc cống hiến cho xã hội. Trái lại, ở Phượng Hoàng, ông tiếp tục sống cuộc đời của một người thầy. Ông dựng nhà bên sườn núi, mở trường dạy học và học trò từ nhiều nơi tìm đến. Ông lấy hiệu “Tiều Ẩn”, nghĩa là người tiều phu ở ẩn giữa núi rừng. Nhưng cuộc sống ẩn dật ấy không phải là sự quay lưng với cuộc đời. Ông vẫn dạy học, viết sách, làm thơ, nghiên cứu cây thuốc để chữa bệnh cho người dân và suy tư về việc nước.

Có lẽ chính điều đó làm nên nét đặc biệt của Phượng Hoàng trong câu chuyện về Chu Văn An. Ông rời khỏi nơi quyền lực nhưng không rời khỏi trách nhiệm của một người có học. Không còn đứng trong triều đình, ông trở về với bục giảng. Không còn can gián nhà vua, ông tiếp tục truyền dạy cho học trò những điều ông tin là đúng. Không còn tham gia trực tiếp vào chính sự, ông vẫn quan tâm đến cuộc sống của người dân và vận mệnh của đất nước. Cuộc sống ở Phượng Hoàng vì thế không phải là những năm tháng lánh đời đơn thuần, mà là một giai đoạn khác trong hành trình của một người thầy.

Hãy thử hình dung núi Phượng Hoàng của hơn sáu trăm năm trước. Không có những con đường như ngày nay, không có dòng người tấp nập đến tham quan, không có khu di tích được tôn tạo khang trang. Chỉ có núi rừng, những con đường nhỏ và một người thầy chọn nơi đây làm chốn ở ẩn. Trong không gian ấy, học trò tìm đến học, tiếng giảng bài vang lên giữa núi rừng, những trang sách được viết ra và những suy tư về con người, về đạo lý, về đất nước tiếp tục được nối dài. Phượng Hoàng từ đó không chỉ là nơi Chu Văn An sống, mà còn trở thành một phần trong sự nghiệp giáo dục và di sản tinh thần của ông.

Những năm tháng cuối đời của Chu Văn An cũng gắn bó với mảnh đất này. Năm 1370, ông qua đời tại Chí Linh. Học trò lập mộ thầy trên núi Phượng Hoàng để tưởng nhớ. Nơi ông từng ở cũng dần trở thành nơi thờ phụng ông. Theo tư liệu của tỉnh Hải Dương, ngôi đền thờ Chu Văn An được hình thành trên chính nơi ông từng ở ẩn; trải qua nhiều thế kỷ, di tích nhiều lần được tu bổ, tôn tạo và trở thành một địa điểm quan trọng gắn với việc tưởng niệm người thầy giáo nổi tiếng của lịch sử Việt Nam.

Thời gian có thể làm thay đổi cảnh vật. Những công trình từng tồn tại ở Phượng Hoàng đã có lúc bị thiên tai và chiến tranh tàn phá. Ngôi đền cũng từng bị hư hại trong kháng chiến chống Pháp. Nhưng ký ức về Chu Văn An vẫn được gìn giữ. Những năm sau đó, di tích được phục dựng và tôn tạo. Ngày nay, khu di tích Phượng Hoàng có đền thờ, lăng mộ Chu Văn An cùng nhiều dấu tích gắn với cuộc đời ông. Nơi đây trở thành một địa chỉ văn hóa, lịch sử và giáo dục truyền thống của Hải Dương.

Điều khiến Phượng Hoàng trở nên đặc biệt có lẽ không chỉ bởi đây là nơi Chu Văn An sống và qua đời. Quan trọng hơn, nơi đây lưu giữ hình ảnh về một người thầy đã lựa chọn nhân cách thay cho danh lợi. Khi những điều ông cho là đúng không được lắng nghe, ông không chọn cách im lặng để giữ lấy chức vị. Ông rời khỏi triều đình và trở về với việc dạy học. Nhưng dù ở đâu, ông vẫn giữ vai trò của một người thầy: truyền đạt tri thức, giáo dục con người và giữ gìn những giá trị mà ông tin tưởng.

Có lẽ vì vậy mà khi nhắc đến Chu Văn An, người ta không chỉ nhớ đến một nhà giáo thời Trần, mà còn nhớ đến một biểu tượng của đạo học và khí tiết. Ông cho thấy rằng nghề dạy học không chỉ nằm trong những bài giảng hay những trang sách. Người thầy còn giáo dục học trò bằng chính cách mình sống. Một người thầy có thể không để lại một triều đại, không xây dựng một công trình lớn, nhưng có thể để lại những thế hệ học trò và một cách sống được hậu thế kính trọng.

Ngày nay, mỗi năm có nhiều người tìm về Phượng Hoàng. Có người đến để thăm di tích, có người đến thắp hương tưởng niệm, có học sinh đến tìm hiểu về cuộc đời người thầy đã trở thành một biểu tượng của truyền thống hiếu học. Đặc biệt, các hoạt động như lễ khai bút đầu xuân và lễ hội về nguồn được tổ chức tại khu di tích càng làm nổi bật truyền thống tôn sư trọng đạo và tinh thần hiếu học gắn với tên tuổi Chu Văn An.

Nhưng có lẽ, đứng giữa Phượng Hoàng, điều đáng nhớ nhất không phải là những nghi lễ hay những công trình được xây dựng ngày nay. Đó là câu chuyện về một người thầy đã chọn sống những năm tháng cuối đời giữa núi rừng, tiếp tục dạy học và giữ trọn khí tiết của mình. Ông đã rời bỏ chốn quan trường, nhưng không rời bỏ lý tưởng về việc giáo dục con người. Ông chọn cuộc sống thanh bạch, nhưng những giá trị ông để lại lại trở nên giàu có hơn theo thời gian.

Hơn sáu trăm năm đã trôi qua kể từ ngày Chu Văn An qua đời. Một con người đã trở về với đất, nhưng tên tuổi vẫn còn ở lại. Một ngôi trường xưa có thể không còn, những con đường xưa có thể đã thay đổi, nhưng trên núi Phượng Hoàng vẫn còn mộ thầy, đền thờ thầy và những câu chuyện được kể lại cho những thế hệ sau. Điều đó cho thấy có những giá trị không bị thời gian làm phai mờ.

Phượng Hoàng vì thế không chỉ là nơi Chu Văn An tìm về ở ẩn. Đó là nơi một người thầy gửi lại những năm tháng cuối đời, gửi lại những trang sách, những bài học và cả một nhân cách mà hậu thế vẫn kính trọng.

Và có lẽ, điều đẹp nhất mà Phượng Hoàng giữ lại không phải chỉ là một ngôi đền hay một ngôi mộ cổ. Đó là lời nhắc rằng một người thầy có thể rời khỏi bục giảng, nhưng những bài học về nhân cách mà họ để lại có thể tiếp tục được truyền đi qua hàng trăm năm.

Giữa núi rừng Phượng Hoàng hôm nay, người ta vẫn tìm về với một cái tên: Chu Văn An. Và từ cái tên ấy, người ta nhớ về một người thầy đã sống một cuộc đời thanh cao, dạy học bằng tri thức và bằng chính nhân cách của mình.

Phượng Hoàng giữ lại bóng dáng người thầy năm xưa. Còn Chu Văn An để lại cho Phượng Hoàng một giá trị lớn hơn cả một địa danh: đó là ký ức về đạo học, về khí tiết và về một người thầy mà nhiều thế hệ sau vẫn gọi bằng hai tiếng đầy kính trọng – Thầy Chu.