PUIH SAN – A SANH VÀ NHỮNG CHUYẾN ĐÒ TRÊN DÒNG PÔ CÔ

Giữa đại ngàn Tây Nguyên, dòng sông Pô Cô từng có những đêm không ngủ.

Trong tiếng nước chảy, giữa bóng tối của núi rừng và bom đạn chiến tranh, những chiếc thuyền độc mộc lặng lẽ rẽ sóng đưa cán bộ, chiến sĩ, vũ khí, lương thực vượt sông phục vụ chiến trường.

Một trong những người lái đò ấy là Puih San, tên khai sinh Puih Hong, người Jrai, sinh ngày 01/5/1937, quê làng Nú, xã Ia Krái, Gia Lai. Người dân quen gọi ông bằng cái tên A Sanh – cái tên sau này trở thành biểu tượng gắn với dòng Pô Cô và người lái đò năm xưa.

Từ nhỏ, Puih San đã quen với sông nước. Tháng 2/1958, ông thoát ly gia đình tham gia cách mạng. Đến năm 1963, khi tuyến vận tải C07 Tây Bắc của Mặt trận B3 được tổ chức, ông được điều về làm nhiệm vụ vận chuyển trên dòng Pô Cô. Công việc của ông và những người đồng đội là chèo thuyền độc mộc đưa hàng hóa, vũ khí, bộ đội vượt sông vào chiến trường và đưa thương binh từ tiền phương trở về phía sau.

Công việc ấy tưởng như chỉ là chuyện chèo một chiếc thuyền qua sông.

Nhưng giữa chiến tranh, mỗi chuyến đò là một lần đối mặt với hiểm nguy.

Có những chuyến đi được thực hiện trong đêm tối. Ban ngày, thuyền phải được giấu dưới nước. Người lái đò vừa phải thông thuộc dòng sông, vừa phải giữ tuyệt đối bí mật về đường vận chuyển. Một sơ suất nhỏ cũng có thể phải trả giá bằng tính mạng.

Puih San đã chèo hàng trăm, hàng nghìn chuyến như thế.

Từ khoảng năm 1965 đến năm 1968, trong những thời điểm chiến trường căng thẳng, có những đêm ông thực hiện hàng chục chuyến đò, đưa hàng trăm lượt cán bộ, chiến sĩ và hàng hóa vượt sông an toàn. Bến đò gắn với tên tuổi ông sau này được biết đến với tên gọi Bến đò A Sanh.

Nhưng câu chuyện về Puih San không chỉ được lưu lại trong những trang sử.

Nó còn nằm trong ký ức của những người từng sống cùng ông, chiến đấu cùng ông.

Một trong số đó là ông Rahlan Pêng, người cùng làng Nú và từng là đồng đội của Anh hùng A Sanh trong những năm tháng chèo thuyền đưa bộ đội qua sông đánh Mỹ. Năm 2023, ông Pêng được Báo Gia Lai giới thiệu là một trong những người cuối cùng của làng Nú còn am hiểu nghề đẽo thuyền độc mộc.

Ký ức của ông Pêng cũng giúp chúng ta hình dung rõ hơn về những con người bình dị đã làm nên huyền thoại trên dòng Pô Cô.

Ông từng kể rằng năm 1967, khi quân ta tấn công đồn Chư Păh, có những đêm ông đưa khoảng 500 cán bộ, chiến sĩ vượt sông. Những người lái đò như ông Pêng và A Sanh không chỉ chèo thuyền; họ là những mắt xích âm thầm bảo đảm cho dòng người, vũ khí và hàng hóa được đưa đến nơi cần đến.

Có lẽ chính vì thế mà cái tên A Sanh đã đi vào văn học, âm nhạc.

Hình tượng người lái đò trên sông Pô Cô trở thành cảm hứng cho bài thơ “Người lái đò trên sông Pô Cô” của nhà thơ Mai Trang, sau đó được nhạc sĩ Cầm Phong phổ nhạc. Câu chuyện về người lái đò giữa bom đạn đã vượt khỏi phạm vi một bến sông, trở thành ký ức chung về một thời chiến đấu của quân và dân Tây Nguyên.

Sau ngày đất nước thống nhất, Puih San tiếp tục phục vụ trong quân đội. Năm 1995, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông qua đời năm 2000.

Ngày nay, dòng Pô Cô vẫn chảy qua quê hương làng Nú.

Bến đò năm xưa vẫn còn đó.

Nhưng những chiếc thuyền độc mộc từng lặng lẽ vượt sông trong những đêm chiến tranh đã dần trở thành ký ức. Và trong ký ức ấy, bóng dáng người lái đò A Sanh vẫn hiện lên – một người Jrai bình dị, tay cầm mái chèo, đưa bộ đội vượt qua dòng nước giữa những năm tháng khốc liệt nhất.

Puih San – A Sanh không chỉ là tên của một người anh hùng. Đó còn là tên của một dòng ký ức.

Ký ức về những con người không ồn ào, không đứng ở nơi ánh sáng, nhưng đã âm thầm đưa từng chuyến đò, từng người lính, từng chuyến hàng đi qua bom đạn.

Để rồi hôm nay, khi dòng Pô Cô vẫn lặng lẽ chảy giữa đại ngàn, chúng ta có thể nhắc lại tên ông với tất cả niềm tự hào:

Puih San – người lái đò huyền thoại trên sông Pô Cô.