Quan lại Hán cai trị ở Giao Chỉ.

Sử sách nói nhiều đến hoàng đế Hán ở Trường An, nhưng đối với người dân Giao Chỉ, quyền lực hiện hữu hằng ngày không phải là vị vua ở phương Bắc, mà là những quan lại Hán được cử đến cai trị địa phương.

Sau năm 111 trước Công nguyên, nhà Hán chia đất Âu Lạc cũ thành các quận. Giao Chỉ là quận quan trọng nhất ở vùng Bắc Bộ. Đứng đầu quận là Thái thú, dưới có Đô úy phụ trách quân sự và các Huyện lệnh cai quản từng huyện.

Tôi thường hình dung bộ máy ấy như một cây quyền lực từ phương Bắc vươn xuống:

Hoàng đế nhà Hán (Trường An)

Thái thú Giao Chỉ

Đô úy

Quân sự

Huyện lệnh

Hành chính địa phương

Làng xã và cư dân Lạc Việt

Thái thú – người đại diện quyền lực nhà Hán

Thái thú là chức quan cao nhất của quận Giao Chỉ. Họ do triều đình Hán bổ nhiệm, thường là người Hán từ phương Bắc xuống.

Nhiệm vụ của Thái thú gồm:

• Thu thuế.

Khi đi qua vùng Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh), tôi thường nghĩ nơi đây từng là trung tâm quyền lực của các Thái thú Giao Chỉ trong nhiều thế kỷ.

Đô úy – sức mạnh quân sự của chế độ đô hộ

Nhà Hán hiểu rằng Giao Chỉ không phải vùng đất hoàn toàn yên ổn. Vì vậy, bên cạnh Thái thú còn có Đô úy chỉ huy quân đội.

Quân lính được đặt tại:

• Trung tâm quận.

Tôi thường hình dung những đồn binh ven sông Hồng, nơi lính Hán vừa kiểm soát giao thông vừa sẵn sàng đàn áp các cuộc chống đối.

Huyện lệnh – người dân gặp nhiều nhất

Đối với dân thường, Huyện lệnh mới là bộ mặt trực tiếp của chính quyền đô hộ.

Họ phụ trách:

• Thu thuế.

Trong nhiều câu chuyện dân gian, hình ảnh “quan huyện” thường gắn với sự hà khắc, thúc ép thuế khóa và bắt phu dịch.

Quan lại Hán có phải ai cũng tàn bạo?

Là người sưu tầm lịch sử, tôi cho rằng cần nhìn công bằng. Không phải mọi quan lại Hán đều giống nhau.

Có người:

• Cai trị mềm dẻo.

Nhưng cũng có người:

• Tham nhũng.

Sử sách Việt Nam đặc biệt nhớ đến những quan lại bị xem là tàn bạo, vì họ để lại ấn tượng sâu sắc trong ký ức dân gian.

Tô Định – biểu tượng của sự áp bức

Khi nói đến Giao Chỉ trước khởi nghĩa Hai Bà Trưng, cái tên nổi bật nhất là Tô Định.

Theo truyền thống lịch sử Việt Nam, ông là Thái thú Giao Chỉ thời Đông Hán, nổi tiếng tham tàn và áp bức. Chính sự hà khắc của Tô Định được xem là một trong những nguyên nhân dẫn tới cuộc khởi nghĩa năm 40.

Dù các chi tiết trong sử liệu có thể khác nhau, trong tâm thức người Việt, Tô Định trở thành biểu tượng của quan lại đô hộ áp bức dân bản địa.

Quan lại và chính sách đồng hóa

Ngoài việc cai trị hành chính, quan lại Hán còn là công cụ thực hiện chính sách đồng hóa.

Họ:

• Dùng chữ Hán trong công vụ.

Tôi thường nghĩ rằng ảnh hưởng của họ mạnh nhất ở tầng lớp trên và các trung tâm hành chính, còn ở làng xã xa xôi, phong tục Việt vẫn bền vững hơn nhiều.

Người Việt ứng xử như thế nào?

Cư dân Lạc Việt không phải lúc nào cũng nổi dậy. Họ có nhiều cách ứng xử:

• Chấp nhận để sinh tồn.

Chính sự kết hợp giữa thích nghi và phản kháng đã giúp cộng đồng Việt tồn tại qua thời Bắc thuộc.

Một ngày ở Giao Chỉ thời Hán

Đôi khi tôi thử hình dung một ngày bình thường:

Buổi sáng

Dân ra đồng cấy lúa, đánh cá, làm nghề thủ công.

Buổi trưa

Lính và thư lại đi kiểm tra hộ khẩu, thúc thuế.

Buổi chiều

Người bị gọi đi phu tập trung tại huyện lỵ.

Buổi tối

Trong làng, người dân vẫn kể chuyện tổ tiên, cúng thần và giữ phong tục Việt.

Giữa hai thế giới ấy – quyền lực Hán và đời sống Việt – xã hội Giao Chỉ vận động suốt nhiều thế kỷ.

Ý nghĩa lịch sử

Từ góc nhìn của người sưu tầm lịch sử, quan lại Hán ở Giao Chỉ không chỉ là những cá nhân cụ thể. Họ đại diện cho:

• Quyền lực của đế chế.

Không có bộ máy quan lại ấy thì cũng không có bối cảnh để Hai Bà Trưng, Bà Triệu và nhiều anh hùng khác đứng lên.