QUÁN NGANG – KÝ ỨC MỘT THỜI NGƯỜI DÂN GIO LINH RỜI QUÊ ĐI TẬP KẾT
Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, đất nước ta tạm thời bị chia cắt thành hai miền, sông Bến Hải và khu vực Vĩ tuyến 17 trở thành giới tuyến quân sự tạm thời. Đối với người dân Gio Linh, đây là một bước ngoặt lớn trong cuộc đời của nhiều gia đình. Sau những năm tháng cùng nhau kháng chiến chống thực dân Pháp, nhiều cán bộ, chiến sĩ và người dân đã phải rời quê hương đi tập kết ra miền Bắc, để lại phía sau cha mẹ, vợ con, anh em và những người thân yêu. Trong dòng người ấy có những người con của Gio Linh, mang theo hành trang giản dị cùng nỗi nhớ quê hương và niềm tin vào ngày đất nước thống nhất. Quán Ngang trở thành một địa điểm gắn với ký ức của nhiều người dân trong những ngày rời quê, tập kết và chia tay người thân.
Những ngày ấy, trên các con đường dẫn về nơi tập kết, từng đoàn người lặng lẽ nối nhau lên đường. Người già, phụ nữ, trẻ em cùng những cán bộ, chiến sĩ chuẩn bị rời quê trong tâm trạng vừa khẩn trương vừa xúc động. Có gia đình phải chia tay người thân trong vội vã, có người chỉ kịp mang theo một ít quần áo và những vật dụng cần thiết, còn những kỷ vật của gia đình được gửi lại cho người thân gìn giữ. Đối với nhiều người, chuyến đi khi ấy được nghĩ rằng chỉ là tạm thời, rồi sẽ có ngày trở về với làng quê, với ruộng đồng và những người thân yêu. Thế nhưng, đất nước tiếp tục trải qua những năm tháng chiến tranh kéo dài, khiến cuộc chia xa năm 1954 trở thành một khoảng thời gian rất dài trong cuộc đời của nhiều người.
Trong ký ức của những người từng trải qua thời kỳ ấy, Quán Ngang không chỉ là một địa danh mà còn là nơi chứng kiến những cuộc chia tay đầy xúc động. Người đi mang theo nỗi nhớ quê hương, người ở lại mang theo nỗi mong chờ. Có những người con theo đoàn tập kết ra Bắc khi tuổi đời còn rất trẻ, có những người mẹ tiễn con mà không biết bao giờ mới được gặp lại, có những người vợ tiễn chồng và những đứa trẻ xa cha khi còn chưa hiểu hết ý nghĩa của sự chia ly. Những lời dặn dò trước lúc lên đường, những cái nắm tay, những giọt nước mắt và ánh mắt lưu luyến của người ở lại đã trở thành những ký ức sâu đậm không dễ phai mờ.
Sau khi những người đi tập kết rời quê, cuộc sống của những người ở lại Gio Linh bước vào một giai đoạn đầy khó khăn. Đất nước bị chia cắt, chiến tranh tiếp tục diễn ra và Gio Linh trở thành một trong những địa bàn chiến sự ác liệt. Nhiều làng quê phải chịu cảnh bom đạn, người dân nhiều lần phải sơ tán, chạy giặc, rời bỏ nhà cửa để tìm nơi an toàn. Có gia đình phải đưa người già và trẻ nhỏ đi tránh chiến sự, có người phải sống trong hầm trú ẩn, có những người vừa trở về quê lại phải tiếp tục rời đi khi chiến sự diễn biến phức tạp. Cuộc sống của người dân vì thế luôn trong tình trạng bất an, nhưng trong hoàn cảnh khó khăn, tình làng nghĩa xóm và sự đùm bọc, giúp đỡ lẫn nhau vẫn được giữ gìn.
Trong khi đó, những người con Gio Linh đi tập kết ở miền Bắc luôn hướng về quê hương. Xa quê hàng trăm cây số, họ vẫn nhớ những con đường làng, cánh đồng, dòng sông, mái nhà và những người thân yêu. Nhiều người thường kể cho con cháu nghe về quê hương Gio Linh, về những người thân đang ở lại và về mong ước một ngày được trở về. Đối với họ, quê hương không chỉ là nơi sinh ra mà còn là một phần ký ức không thể tách rời trong suốt những năm tháng xa nhà. Có những người đã trưởng thành, xây dựng gia đình và công tác ở miền Bắc nhưng trong sâu thẳm vẫn luôn mong chờ ngày được đặt chân trở lại mảnh đất nơi mình đã sinh ra.
Rồi ngày đất nước thống nhất cũng đến. Sau năm 1975, những người con Gio Linh từng rời quê năm xưa lần lượt tìm đường trở về. Có người trở về sau hơn hai mươi năm xa cách. Con đường quê vẫn còn đó nhưng cảnh vật đã thay đổi nhiều. Có những mái nhà đã bị chiến tranh phá hủy, những cánh đồng từng bị bom đạn cày xới, những người thân năm xưa đã không còn nữa. Có người trở về để tìm lại ngôi nhà cũ, tìm lại mảnh vườn của gia đình; có người trở về thắp nén hương cho cha mẹ, anh em và những người đã hy sinh; cũng có người chỉ đứng lặng trên mảnh đất quê hương để nhớ về những năm tháng tuổi trẻ đã đi qua.
Câu chuyện về người dân Gio Linh rời quê đi tập kết ở Quán Ngang vì thế không chỉ là câu chuyện về một chuyến đi trong lịch sử. Đó là câu chuyện về một thế hệ đã trải qua những năm tháng đất nước chia cắt, về những gia đình phải sống trong cảnh người đi, người ở, về những người mẹ chờ con, những người vợ chờ chồng và những người con luôn hướng về quê hương. Quán Ngang hôm nay đã đổi thay, cuộc sống đã trở nên bình yên, nhưng ký ức về những ngày người dân Gio Linh rời quê vẫn còn được lưu giữ trong câu chuyện của những người từng trải qua và trong ký ức của các gia đình.
Nhìn lại chặng đường ấy, thế hệ hôm nay càng hiểu sâu sắc hơn giá trị của hòa bình, độc lập và sự đoàn tụ. Những người đã rời quê năm xưa cuối cùng cũng có ngày trở về, cùng những người ở lại bắt tay nhau dựng lại làng quê sau chiến tranh. Từ những mất mát, chia ly và đau thương, người dân Gio Linh đã cùng nhau vượt qua khó khăn, khôi phục sản xuất, xây dựng cuộc sống mới. Quán Ngang vì vậy không chỉ lưu giữ ký ức về những ngày tập kết mà còn nhắc nhở mỗi người hôm nay về một thời đất nước chia cắt, về tình yêu quê hương và khát vọng đoàn tụ của biết bao thế hệ người dân Gio Linh.
