QUẢN TRỌNG HOÀNG (1909 - 1942), BÍ THƯ LIÊN TỈNH ỦY MIỀN TÂY

"Thù quân đế quốc - thù vô tận

Giận lũ tham tàn, lũ bất nhân

Nhắn bạn chung tình nên gắng sức

Bên gan rửa sạch nợ non sông."

(Trích từ bức thư gửi người yêu, cũng là một đồng chí của Quản Trọng Hoàng, trong thời gian ông bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn chờ ngày xử tử)

Quản Trọng Hoàng sinh năm 1909, trong một gia đình nông dân ở làng An Định, quận Mỏ Cày (nay là xã An Định, huyện Mỏ Cày Nam, tỉnh Bến Tre). Hoàng mồ côi mẹ từ nhỏ, cha là nông dân, nhưng rất giỏi chữ Nho.

Thuở nhỏ, Hoàng học trường tiểu học tỉnh Bến Tre, rồi sang học trung học ở Trường Collège de Mỹ Tho (nay là Trường THPT Nguyễn Đình Chiểu, thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang).

Mang trong mình truyền thống yêu nước, bất khuất của quê hương, chịu ảnh hưởng bởi các phong trào yêu nước đương thời đang lan rộng ở Nam kỳ, năm 19 tuổi, Quản Trọng Hoàng đã chọn con đường hoạt động cách mạng, tham gia vào tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đến đầu năm 1930, Chi bộ Việt Nam Cách mạng Thanh niên chuyển thành Chi bộ Đảng Cộng sản. Ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam và đã tích cực hoạt động gây dựng được một số chi bộ Đảng ở Mỹ Tho. Sau đó, Quản Trọng Hoàng được điều lên hoạt động ở khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn.

Sau cao trào Xô Viết Nghệ - Tĩnh (9/1930), thực dân Pháp tiến hành những cuộc khủng bố trắng. Nhiều đảng viên Đảng Cộng sản bị bắt, bị đày đi Lao Bảo, Côn Lôn. Trước tình hình khủng bố mạnh ở Nam kỳ, một số đảng viên phải chuyển vùng tạm lánh để bảo toàn lực lượng. Quản Trọng Hoàng cũng nằm trong số đó. Ông đã chọn vùng đất mới U Minh để tiếp tục hoạt động. Lúc đầu, ông về vùng Giá Rai (tỉnh Bạc Liêu) nhen nhóm, xây dựng cơ sở tại đây. Nhưng đến khoảng giữa năm 1931, có nguy cơ bị lộ, ông chuyến về hoạt động ở Ranh Hạt kinh xáng Chắc Băng thuộc làng Vĩnh Thuận, quận Phước Long, tỉnh Rạch Giá. Gần một năm sau, mùa khô năm 1932, ông đã vận động thành lập chi bộ Đảng Cộng sản ở đây, gồm có 4 đảng viên: Quản Trọng Hoàng, Quản Trọng Linh, Trần Mão và Hà Thị Lan. Đây là chỉ bộ thứ hai của tỉnh Rạch Giá (chi bộ thứ nhất là Chi bộ Mỹ Quới). Từ đây, cùng với các đồng chí của mình,

Quản Trọng Hoàng đã mở rộng hoạt động sang các địa bàn lân cận, móc nối liên hệ với tổ chức Đảng Cộng sản ở các địa phương khác như Cần Thơ, Long Xuyên, Bạc Liêu, đồng thời bắt liên lạc với cấp trên.

Từ một thanh niên học sinh ở thành phố, về đứng chân trên địa bàn ở một vùng xa xôi của đất rừng phương Nam vừa mới khai phá "muỗi kêu như sáo thổi, đỉa lội như bánh canh", Quản Trọng Hoàng đã không quản ngại khó khăn, gian khổ, hy sinh, sống hòa mình với những người nông dân lam lũ, đem những hiểu biết và bầu nhiệt huyết của mình truyền ngọn lửa cách mạng vào những con người vốn là lớp dân nghèo tứ xứ nhưng giàu lòng yêu nước, nhân hậu, bất khuất, kiên cường, "trọng nghĩa, khinh tài". Xa quê hương, gia đình, bà con ruột thịt, nhưng Quản Trọng Hoàng đã sống cùng với cái khổ của dân, lo cái lo của dân, sống chết vì nhân dân. Đáp lại, ông đã được nhân dân hết lòng tin yêu, chở che, đùm bọc,

Đầu năm 1938, Quản Trọng Hoàng được Xứ ủy điều về Cần Thơ, tham gia Liên tỉnh ủy miền Tây (gồm 6 tỉnh miền Tây Nam Bộ) vừa được thành lập và được cử làm Phó Bí thư. Cũng vào năm 1938, Tỉnh ủy Cần Thơ được thành lập, ông được cử kiêm Bí thư Tỉnh ủy Cần Thơ. Ở đây, Quản Trọng Hoàng tiếp tục đi xây dựng và phát triển cơ sở Đảng ở Cờ Đỏ, Thới Lai, Vĩnh Xuân, Tam Bình, cù lao Mây...; mở các lớp chính trị ở Long Hồ (Vĩnh Long), Cái Da (Cần Thơ), cùng với Trần Văn Bảy mở lớp chính trị và xây dựng Đảng ở làng Mỹ Quới (Sóc Trăng), đồng thời kiêm phụ trách tờ báo Tiến Lên, cơ quan tuyên truyền của Liên tỉnh ủy.

Sau hội nghị Đại biểu Đảng bộ Nam kỳ tại Tân Hương (Mỹ Tho), cuối tháng 7/1940, Quản Trọng Hoàng được bầu vào Xứ ủy Nam kỳ, thay Tạ Uyên làm Bí thư Liên tỉnh ủy miền Tây, được phân công trực tiếp chỉ đạo việc chuẩn bị khởi nghĩa ở tỉnh Vĩnh Long.

Trong lúc đang ráo riết chuẩn bị khởi nghĩa, ngày 26/9/1940, do có bọn chỉ điểm, Quản Trọng Hoàng cùng một số cán bộ trong Tỉnh ủy Vĩnh Long bị địch bắt, giải về Cần Thơ. Ở đây, nhờ mưu trí, ông đã tổ chức vượt ngục về kịp chỉ đạo khởi nghĩa.

Sau sự kiện khởi nghĩa Nam kỳ (23/11/1940), nhiều đảng viên và quần chúng yêu nước bị bắt, bị tù, trong đó có Quản Trọng Hoàng. Trải qua cực hình tra tấn dã man của nhà tù thực dân, ông vẫn giữ tròn khí tiết của người cộng sản kiên cường.

Đầu tháng 1/1942, tòa án thực dân Pháp ở Sài Gòn xử án các chiến sĩ Nam kỳ khởi nghĩa. Quản Trọng Hoàng bị kết án tử hình. Trong thời gian bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn chờ ngày hành quyết, ông cũng đã cùng một số tù nhân khác tổ chức vượt ngục nhưng không thành.

Ngày 22/7/1942, ông bị xử bắn ở Hóc Môn cùng với 9 đồng chí khác.

Để ghi nhận công lao to lớn đóng góp cho sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc, năm 2000, Quản Trọng Hoàng được Nhà nước truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh.

Tại Bến Tre, năm 2011, tỉnh đã chọn đặt tên Quản Trọng Hoàng cho trường THPT tại xã An Thạnh, quê hương Mỏ Cày Nam, nơi sinh ra ông. Hiện tại, thành phố Cần Thơ có một con đường mang tên ông.