Quản Xuân Nam - Người âm thầm góp sức làm nên cuộc mít tinh ngày 17-8-1945
Quản Xuân Nam (1911–1947) sinh tại làng Xuân Cầu, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Năm 1932, khi hoạt động tại Hải Phòng, ông bắt đầu tham gia phong trào cách mạng. Sau đó, được đồng chí Tô Hiệu dìu dắt, ông lên Hà Nội và xin làm nhân viên đánh máy tại Tòa Thị chính. Công việc tưởng như bình thường này lại tạo cho ông một vị trí thuận lợi để hoạt động và kết nối với phong trào. Ông tích cực viết báo cổ động việc học chữ Quốc ngữ, biên soạn cuốn sách nhỏ “Chống nạn thất học” với bút danh Quản Xuân Hải. Cuốn sách được in và phát hành rộng rãi nhờ sự giúp đỡ của người bạn đời Phạm Thị Vân, cho thấy ngay từ những năm đầu hoạt động, ông đã quan tâm đến việc nâng cao dân trí và đưa chữ Quốc ngữ đến với người lao động.
Đầu năm 1938, Quản Xuân Nam tham gia quá trình thành lập Hội Truyền bá Quốc ngữ. Trong Ban trị sự lâm thời của Hội, Nguyễn Văn Tố giữ chức Hội trưởng, Bùi Kỷ làm Phó Hội trưởng, Phan Thanh làm thư ký, còn Quản Xuân Nam giữ chức Phó thư ký, Võ Nguyên Giáp làm thủ quỹ. Sau khi Hội đi vào hoạt động, ông được giao phụ trách Ban khánh tiết, công việc gắn với việc tổ chức trường lớp và lo kinh phí. Ông không chỉ quán xuyến công việc mà còn vận động các nhà hảo tâm ủng hộ, tổ chức những buổi chiếu phim bán vé gây quỹ để duy trì hoạt động của Hội. Sau khi Phan Thanh qua đời năm 1939, ông đảm nhiệm thêm chức Phó Hội trưởng. Trong những năm phong trào bị thực dân Pháp đàn áp, căn nhà nhỏ nơi vợ chồng ông thuê ở Hà Nội cũng trở thành địa điểm lui tới, hội họp của nhiều trí thức và những người hoạt động cách mạng.
Từ hoạt động truyền bá Quốc ngữ, Quản Xuân Nam từng bước chuyển sang hoạt động bí mật trong Mặt trận Việt Minh. Cuối năm 1944, tổ Việt Minh tại Tòa Thị chính Hà Nội được hình thành với một số công chức tích cực tham gia. Với vị trí của mình, ông cùng đồng chí trong tổ Việt Minh nắm bắt tình hình và góp phần chuẩn bị cho thời điểm cách mạng giành chính quyền. Đặc biệt, khi Tổng hội Công chức dự định tổ chức một cuộc mít tinh ủng hộ chính phủ đương thời tại Quảng trường Nhà hát Lớn vào ngày 17-8-1945, tổ Việt Minh trong Tòa Thị chính nhận nhiệm vụ cung cấp tin tức, hỗ trợ về vật chất và tạo điều kiện để cuộc mít tinh được chuyển hướng theo mục tiêu của cách mạng. Theo hồi ức của những người tham gia, Quản Xuân Nam là một trong những người tích cực đề nghị phá cuộc mít tinh này.
Những đóng góp của ông được thể hiện bằng những công việc rất cụ thể. Ông giao cho Phạm Văn Trừng, người quản lý Nhà hát Lớn, mở khóa để Trần Lâm lên tầng hai, chuẩn bị thả lá cờ đỏ sao vàng từ ban công xuống trước quảng trường. Ông Nguyễn Dực, người phụ trách hệ thống loa đài và micro, cũng được chuẩn bị để tạo điều kiện cho đại biểu Việt Minh lên diễn thuyết. Chiều 17-8-1945, khi cuộc mít tinh bắt đầu, cờ đỏ sao vàng xuất hiện giữa quảng trường, quần chúng hưởng ứng và diễn đàn nhanh chóng chuyển thành nơi tuyên truyền, kêu gọi ủng hộ Việt Minh. Từ góc nhìn của những người trực tiếp chứng kiến, đó là một trong những sự kiện quan trọng góp phần tạo nên khí thế cách mạng ở Hà Nội những ngày trước Tổng khởi nghĩa.
Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Quản Xuân Nam tiếp tục đảm nhiệm nhiều công việc. Ông cùng các thành viên Ban Khánh tiết của Ủy ban Nhân dân thành phố tham gia trang trí Quảng trường Ba Đình phục vụ Lễ Độc lập ngày 2-9-1945. Sau đó, ông học lớp quân chính ở Sơn Tây, trở về làm Đại đội trưởng khu Bảy Mẫu và giữ chức Tổng thư ký Tổng hội Công chức Cứu quốc. Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bắt đầu cuối năm 1946, ông được giao làm Trưởng ban Tản cư Di cư Trung ương, đồng thời kiêm Tổng Thư ký Trung ương Đoàn Thanh niên Cứu quốc. Trong thời gian này, ông tham gia tổ chức việc đưa máy móc, trang thiết bị từ Hà Nội lên Việt Bắc, phục vụ xây dựng các cơ sở sản xuất tại chiến khu.
Tháng 6-1947, trong một trận oanh tạc tại xã Phú Minh, Thái Nguyên, Quản Xuân Nam cùng hai đồng chí hy sinh. Cơ quan Trung ương Đoàn Thanh niên tổ chức lễ truy điệu ông ngay trong tháng. Những cơ sở sản xuất, hợp tác xã từng gắn với công sức gây dựng của ông về sau được đặt tên Quản Xuân Nam để tưởng nhớ. Ngôi mộ của ông cùng hai đồng chí hiện được an táng tại nghĩa trang liệt sĩ xã Phú Minh.
Điều đáng nhớ ở Quản Xuân Nam là ông không phải một nhân vật thường xuyên xuất hiện ở những sự kiện lớn với những chức vụ nổi bật. Phần lớn đóng góp của ông diễn ra ở phía sau: vận động kinh phí cho việc truyền bá Quốc ngữ, xây dựng mạng lưới hoạt động trong giới công chức, cung cấp thông tin và chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho cuộc mít tinh ngày 17-8-1945. Từ một người làm công việc đánh máy ở Tòa Thị chính, ông đã trở thành một cán bộ tích cực của phong trào cách mạng và dành những năm cuối đời cho công cuộc xây dựng, bảo vệ chính quyền mới. Cuộc đời ngắn ngủi của Quản Xuân Nam vì thế gắn với một vai trò thầm lặng nhưng đáng nhớ trong những ngày Hà Nội chuyển mình giành độc lập.
