Quảng Bình Quan

Nếu một ngày bạn đi ngang trung tâm Đồng Hới và thấy một cổng thành cổ đứng lặng giữa dòng xe cộ tấp nập, có thể bạn sẽ chỉ nghĩ đó là một di tích bình thường. Nhưng nếu dừng lại vài phút, nhìn kỹ những viên gạch cũ và tưởng tượng tiếng bom từng xé trời nơi đây, bạn sẽ hiểu: Quảng Bình Quan không chỉ là một cánh cổng – đó là ký ức sống của cả một vùng đất.

Quảng Bình Quan được xây dựng từ thế kỉ XVII, thời chúa Nguyễn, là một phần trong hệ thống lũy phòng thủ bảo vệ Đàng Trong. Vị trí của nó đặc biệt quan trọng, được xem như “yết hầu” phía Bắc, án ngữ con đường tiến vào kinh thành Phú Xuân. Trải qua nhiều cuộc chiến, cổng thành nhiều lần bị hư hại, nhưng vẫn tồn tại như một biểu tượng của sự bền bỉ.

Những năm kháng chiến chống Mỹ, Đồng Hới – Quảng Bình trở thành “tuyến lửa” của miền Bắc. Bom đạn dội xuống ngày đêm. Quảng Bình Quan cũng không tránh khỏi sự tàn phá ấy. Công trình gần như bị san phẳng.

Tôi từng nghe cụ Nguyễn Thị Lành, một người dân sống gần khu vực cổng thành, kể lại ký ức của mình. Khi ấy cụ chỉ là một cô bé. Cụ nói:

“Hồi đó bom rơi nhiều lắm. Mỗi lần còi báo động vang lên là cả nhà chạy xuống hầm. Có hôm bom nổ gần lắm, đất đá bay mù trời. Quảng Bình Quan bị sập, nhìn mà xót ruột.”

Giọng cụ chậm rãi, ánh mắt xa xăm như vẫn còn thấy lại khung cảnh năm nào. Cụ kể rằng sau chiến tranh, khu vực xung quanh chỉ còn lại đổ nát. Người dân phải dựng lại từng mái nhà, từng bức tường. Khi cổng thành được phục dựng trên nền cũ, ai cũng xúc động.

“Nhìn thấy nó đứng lại giữa trời, tự nhiên thấy lòng mình yên hơn. Giống như quê mình không chịu khuất phục,” cụ nói.

Hôm nay, đứng dưới mái vòm cong của Quảng Bình Quan, tôi nghe tiếng xe máy, tiếng nói cười của học sinh tan trường. Ít ai biết rằng nơi này từng là mục tiêu đánh phá dữ dội. Những viên gạch mới được xây lại, nhưng nền móng vẫn là nền móng cũ – như quá khứ vẫn âm thầm tồn tại dưới lớp hiện tại.

Quảng Bình Quan không đồ sộ như những thành quách lớn khác, nhưng giá trị của nó nằm ở chỗ: nó đã chứng kiến chiến tranh và cả sự hồi sinh. Từ một công trình phòng thủ thời phong kiến, đến một di tích bị bom đạn tàn phá, rồi được dựng lại giữa hòa bình – mỗi giai đoạn đều in dấu mồ hôi, nước mắt của con người nơi đây.

Có lẽ điều khiến tôi ấn tượng nhất không phải là kiến trúc của cổng thành, mà là câu nói của cụ Lành: “Quê mình không chịu khuất phục.” Chính tinh thần ấy đã giúp Quảng Bình đứng vững qua bao lần bom đạn.

Và vì thế, mỗi lần đi ngang Quảng Bình Quan, tôi không còn nhìn nó như một công trình cổ nữa. Tôi nhìn nó như một chứng nhân – lặng lẽ, bền bỉ – kể câu chuyện về một vùng đất từng chìm trong khói lửa nhưng chưa bao giờ mất đi niềm tin.