Quảng Bình trong các thời kỳ đấu tranh xã hội

Vào những năm đầu của thế kỷ XVI, triều đình nhà Lê, sau một thời gian thịnh trị là đến lúc bắt đầu suy nhược. Phong trào nông dân nổi dậy kéo theo nạn cát cứ và tranh chấp giữa các phe phái diễn ra gay gắt. Ngày 15 tháng 6 năm Đinh Hợi (15-7-1527) Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê, tự xưng làm hoàng đế, lập ra nhà Mạc. Nhà Mạc ra đời, lại không phải là một chính quyền có khả năng giải quyết các mâu thuẫn với giai cấp phong kiến, bởi vì tập đoàn phong kiến do "Mạc Đăng Dung cầm đầu cũng chỉ là một tập đoàn phong kiến quân phiệt vì lợi ích dòng họ mà cướp chính quyền mà thôi".

Hậu quả của cuộc thoán đoạt này gây nên nội chiến và cát cứ kéo dài. Hành động của Mạc Đăng Dung đã bị các phe phái chống đối. Một công thần nhà Lê là Nguyễn Kim chạy sang Lào, tìm được thế lực chống Mạc.
Con vua Lê Chiêu Tông tên là Lê Ninh được tôn lên làm vua gọi là Lê Trang Tông, lấy niên hiệu là Nguyên Hoà (1533), sử chép là nhà Lê Trung Hưng.

Với danh nghĩa phò Lê diệt Mạc, Nguyễn Kim nhanh chóng tập hợp được lực lượng chống Mạc. Tháng 11 năm Canh Tý (1540) Nguyễn Kim làm chủ cả vùng Thanh Nghệ, chống với nhà Mạc, hình thành cục diện Nam Bắc triều.

Năm 1540, trước sự đe doạ của nhà Minh, Mạc Đăng Dung dâng đất 6 động Vĩnh An (Quảng Ninh ngày nay) đầu hàng nhà Minh, làm xúc phạm đến ý thức độc lập dân tộc và dang dự của tổ quốc, càng gây thêm sự phản đối trong nhân dân.

Năm 1541, Mạc Đăng Dung mất. Năm 1543, Nguyễn Kim đánh Thanh Hoá, chiếm giữ Tây Đô, họ quan họ Mạc là Dương Chấp Nhất làm trấn thủ Thanh Hoá, đầu hàng Nguyễn Kim, được Nguyễn Kim cho cầm quân đi đánh giặc. Năm 1545, Nguyễn Kim tiến đánh Sơn Nam, đi đến Yên Mô (Ninh Bình) bị Dương Chấp Nhất đánh thuốc độc chết.