QUANG DŨNG – NGƯỜI LÍNH TÂY TIẾN VÀ HỒN THƠ GIỮA NÚI RỪNG

Sau Cách mạng tháng Tám, Quang Dũng gia nhập quân đội.

Ông từng làm phóng viên tiền phương của báo Chiến đấu, rồi năm 1947 được cử đi học quân sự tại Sơn Tây. Sau khóa học, ông trở thành Đại đội trưởng Tiểu đoàn 212, Trung đoàn 52 Tây Tiến.

Đây chính là bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời Quang Dũng.

Tây Tiến là một đơn vị hoạt động trên địa bàn Tây Bắc và cả vùng biên giới Việt – Lào. Những người lính trong đơn vị phần lớn còn rất trẻ. Họ phải hành quân qua những vùng núi hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt và điều kiện sinh hoạt vô cùng thiếu thốn.

Quang Dũng không đứng ngoài những gian khổ ấy.

Ông trực tiếp sống cùng người lính, cùng hành quân, cùng chiến đấu và chứng kiến những mất mát của đồng đội.

Núi rừng Tây Bắc hiện lên trong ký ức của ông không chỉ có vẻ dữ dội mà còn có vẻ đẹp rất riêng.

Có những con đường quanh co giữa núi.

Có những bản làng nằm giữa rừng.

Có những buổi chiều sương phủ.

Có những đêm hành quân.

Và có những người lính trẻ mang trong mình tuổi xuân, tình yêu và khát vọng về một ngày đất nước hòa bình.

Quang Dũng vừa là người lính vừa là nghệ sĩ.

Vì thế, những điều ông nhìn thấy trên đường hành quân được lưu giữ không chỉ bằng ký ức mà còn bằng thơ, văn và hội họa.

Trong thời gian tham gia Tây Tiến, ông còn được cử làm Phó đoàn võ trang tuyên truyền Lào – Việt. Cuối năm 1948, sau chiến dịch Tây Tiến, ông làm Trưởng tiểu ban tuyên huấn của Trung đoàn 52 Tây Tiến rồi công tác tại Đoàn Văn nghệ Liên khu III.

Nhưng dấu ấn lớn nhất của những năm tháng ấy chính là bài thơ Tây Tiến.

Năm 1948, khi đã rời đơn vị Tây Tiến và về Phù Lưu Chanh, những ký ức về đồng đội và núi rừng Tây Bắc vẫn còn nguyên trong tâm trí Quang Dũng.

Ông viết bài thơ Tây Tiến trong thời gian tham dự Đại hội toàn quân ở Liên khu III.

Theo tư liệu của Bảo tàng Văn học Việt Nam, Quang Dũng từng kể rằng ông làm bài thơ rất nhanh và đọc trước đại hội, được mọi người hoan nghênh.

Điều đặc biệt là Tây Tiến không phải một bài thơ được viết từ trí tưởng tượng của một người đứng ngoài cuộc chiến.

Đó là tiếng nói của một người trong cuộc.

Ông từng đi qua những con đường mà mình miêu tả.

Từng sống giữa những người lính mà mình viết.

Từng chứng kiến những gian khổ mà thơ mình nhắc tới.

Bởi vậy, hình ảnh người lính Tây Tiến trong thơ vừa có vẻ đẹp lãng mạn, vừa có sự khắc nghiệt của chiến tranh.

Người lính ấy có thể mệt mỏi.

Có thể bệnh tật.

Có thể đối mặt với cái chết.

Nhưng họ vẫn giữ được vẻ hào hoa của tuổi trẻ.

Đó là một nét rất riêng trong thơ Quang Dũng.

Ông không biến người lính thành những hình tượng xa cách với đời thường.

Ông nhìn họ như những thanh niên có tâm hồn, có tình yêu và có những ước mơ riêng.

Nhưng khi Tổ quốc cần, họ sẵn sàng lên đường.

Chính vì thế, hình tượng người lính trong Tây Tiến mang vẻ đẹp hào hùng và bi tráng.

Chiến tranh được nhìn thẳng vào sự mất mát.

Có những người lính không trở về.

Có những nấm mồ nằm lại nơi biên giới xa xôi.

Nhưng sự hy sinh ấy không bị miêu tả như một điều vô nghĩa.

Tuổi trẻ của họ trở thành một phần của lịch sử.

Những năm tháng Tây Tiến cũng để lại trong Quang Dũng tình yêu sâu sắc đối với Tây Bắc và con người nơi đây.

Ông từng sống cùng đồng bào các dân tộc, cùng chia sẻ những khó khăn trong cuộc kháng chiến.

Vì vậy, Tây Bắc trong thơ ông không chỉ là một không gian chiến tranh.

Đó còn là một vùng đất của ký ức.

Một vùng đất mà người lính khi rời xa vẫn mang theo nỗi nhớ.

Sau năm 1948, Quang Dũng tiếp tục công tác trong quân đội và văn nghệ.

Tháng 8 năm 1951, ông xuất ngũ. Sau năm 1954, ông làm biên tập viên báo Văn nghệ, rồi chuyển về Nhà xuất bản Văn học.

Ông không chỉ làm thơ.

Quang Dũng còn viết truyện, ký, vẽ tranh và sáng tác nhạc.

Những tác phẩm như Đôi mắt người Sơn Tây, Đôi bờ, Mây đầu ô cùng nhiều tác phẩm khác góp phần tạo nên một phong cách nghệ thuật riêng.

Nhưng trong lòng nhiều thế hệ độc giả, Quang Dũng vẫn gắn liền nhất với Tây Tiến.

Có lẽ bởi Tây Tiến không chỉ là câu chuyện về một đơn vị quân đội.

Nó là ký ức về cả một thế hệ thanh niên Việt Nam trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Họ rời gia đình.

Rời những thành phố, làng quê thân thuộc.

Đi đến những vùng rừng núi xa xôi.

Có người trở về.

Có người nằm lại.

Nhưng tất cả đều góp một phần tuổi trẻ vào cuộc kháng chiến.

Quang Dũng là người đã dùng thơ để lưu giữ hình ảnh ấy.

Năm 1988, Quang Dũng qua đời tại Hà Nội.

Ông ra đi nhưng những tác phẩm của ông vẫn còn được đọc rộng rãi.

Năm 2001, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật.

Đặc biệt, di cảo và hồi ký Đoàn binh Tây Tiến được công bố sau này, giúp người đọc có thêm tư liệu về những năm tháng ông trực tiếp sống và chiến đấu cùng đơn vị Tây Tiến.

Nhìn lại cuộc đời Quang Dũng, có thể thấy một điều rất đẹp:

Ông không chỉ viết về người lính.

Ông từng là người lính.

Không chỉ viết về chiến trường.

Ông từng đi qua chiến trường.

Không chỉ viết về đồng đội.

Ông từng sống và chiến đấu cùng đồng đội.

Chính trải nghiệm ấy đã làm cho thơ Quang Dũng có một sức sống đặc biệt.

Giữa núi rừng Tây Bắc, một người lính mang tâm hồn nghệ sĩ đã nhìn thấy vẻ đẹp của tuổi trẻ ngay giữa những ngày gian khổ.

Và ông đã biến ký ức ấy thành thơ.