Quốc công Đặng Dung và khúc tráng ca kiên trung thời Hậu Trần
Đặng Dung (chưa rõ năm sinh – 1414) là vị danh tướng kiệt xuất, nhà thơ yêu nước lỗi lạc dưới thời vương triều Hậu Trần. Nối nghiệp cha là Quốc công Đặng Tất, ông gạt bỏ đau thương riêng sau bi kịch triều đình để tiếp tục giơ cao ngọn cờ kháng chiến chống quân Minh xâm lược. Đồng hành cùng Trùng Quang Đế và Nguyễn Cảnh Dị, ông trực tiếp chỉ huy nhiều trận đánh oanh liệt, trong đó có trận tập kích đêm Trương Phụ vang dội trên sông Đáy. Tác giả của bài thơ bất hủ Cảm hoài không chỉ để lại tấm gương dũng liệt thà tuẫn tiết chứ không chịu khuất phục trước kẻ thù, mà còn khắc họa nét vẽ bi tráng về trọn vẹn khí tiết của một bậc anh hùng thời loạn.
Dấu ấn anh hùng và khí tiết bất tử
Nối nghiệp cha gánh vác việc nước
Đặng Dung sinh ra tại làng Uy Nẫm, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Là con trai trưởng của Quốc công Đặng Tất, ông sớm theo cha xông pha nơi hòn tên mũi đạn, hun đúc nên bản lĩnh quân sự vững vàng và lòng yêu nước nồng nàn.
Khi cha ông bị Giản Định Đế mưu hại vì lời gièm pha của kẻ tiểu nhân vào năm 1409, Đặng Dung đã nén đau thương gia tộc, đặt lợi ích giang sơn lên trên hết. Ông cùng Nguyễn Cảnh Dị rút quân về Nghệ An, tôn Trần Quý Khoáng lên ngôi Hoàng đế (Trùng Quang Đế), tiếp tục củng cố lực lượng kháng chiến. Trí tuệ cùng tấm lòng đại nghĩa của ông đã quy tụ hàng vạn nghĩa sĩ, thổi bùng ngọn lửa chống giặc Minh khắp vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh.
Trận tập kích vang dội và bài thơ Cảm hoài
Trên cương vị Quốc công, Đặng Dung trực tiếp chỉ huy nhiều trận quyết chiến chiến lược chống lại sự càn quét tàn bạo của giặc. Đỉnh cao trong sự nghiệp binh nghiệp của ông là trận tập kích đêm trên sông Đáy năm 1410.
Bằng sự mưu trí và quả cảm vượt trội, ông dẫn đầu toán quân cảm tử nhảy lên chiến thuyền tổng chỉ huy của giặc, suýt nữa bắt sống được đại tướng Trương Phụ. Dù quân Minh đông đảo sau đó kịp phản công, trận đánh đã làm kinh hoàng hồn vía quân xâm lược. Cũng trong những ngày tháng kháng chiến gian khổ, ông đã sáng tác bài thơ Cảm hoài với những vần thơ đanh thép, bộc lộ chí lớn chưa thành nhưng khí tiết trọn đời không lay chuyển: "Thế sự du du奈cả đầu / Giang sơn trầm trọc tạ phong lưu".
Trọn vẹn tấm lòng kiên trung với sơn hà
Năm 1413 - 1414, thế lực nhà Minh quá mạnh, phong trào kháng chiến của triều Hậu Trần lâm vào thế hiểm nghèo. Trong một trận chiến khốc liệt tại vùng núi rừng Nghệ An, Đặng Dung cùng vua Trùng Quang Đế và các tướng lĩnh thân tín sa vào tay giặc.
Trên đường bị giải về Yên Kinh (Trung Quốc), Đặng Dung cùng các nghĩa sĩ đã gieo mình xuống biển tuẫn tiết, giữ trọn lời thề không sống chung bầu trời với kẻ thù. Sự hy sinh oanh liệt của ông được ghi chép trang trọng trong Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục như một biểu tượng vĩnh hằng về lòng kiên trung. Ngày nay, các đền thờ phụng tại quê nhà Hà Tĩnh cùng những con đường mang tên Đặng Dung trên khắp cả nước mãi là lời nhắc nhở hậu thế về khúc tráng ca anh hùng của một thời giữ nước.
