Quyết định khó khăn nhất của Đại tướng Võ Nguyên Giáp – Từ “đánh nhanh, thắng nhanh” đến “đánh chắc, tiến chắc”

Những ngày cuối tháng 1 năm 1954, thung lũng Điện Biên Phủ đã trở thành một chiến trường đặc biệt căng thẳng. Quân đội Việt Nam đã hoàn tất phần lớn việc chuẩn bị, các đơn vị sẵn sàng chờ lệnh nổ súng. Theo kế hoạch ban đầu, chiến dịch sẽ được tiến hành với phương châm “đánh nhanh, giải quyết nhanh”. Thế nhưng, ngay trước giờ mở màn, Đại tướng Võ Nguyên Giáp – Chỉ huy trưởng kiêm Bí thư Đảng ủy Chiến dịch – đã đưa ra một quyết định làm thay đổi toàn bộ cách đánh: hoãn cuộc tiến công, chuyển sang “đánh chắc, tiến chắc”. Sau này, chính Đại tướng gọi đây là “quyết định khó khăn nhất trong cuộc đời cầm quân” của mình.

Để hiểu vì sao quyết định ấy khó khăn đến vậy, cần trở lại với tình hình lúc bấy giờ. Khi phương án ban đầu được xây dựng, quân Pháp ở Điện Biên Phủ chưa hoàn tất hệ thống phòng thủ. Vì vậy, Bộ Chỉ huy chiến dịch dự kiến tận dụng thời cơ để tiến công nhanh, đánh mạnh vào trung tâm tập đoàn cứ điểm trước khi đối phương kịp củng cố. Tuy nhiên, tình hình thực tế đã thay đổi nhanh chóng. Quân Pháp tăng cường lực lượng, xây dựng hệ thống cứ điểm và công sự ngày càng vững chắc. Trong khi đó, việc chuẩn bị của quân ta, đặc biệt là khả năng hiệp đồng giữa bộ binh, pháo binh và phòng không, vẫn chưa hoàn toàn đáp ứng yêu cầu của một trận đánh lớn.

Trước tình thế ấy, Võ Nguyên Giáp đứng trước một lựa chọn vô cùng khó khăn. Một bên là kế hoạch đã được chuẩn bị công phu, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ đã vào vị trí, pháo binh đã kéo vào trận địa và giờ nổ súng đã cận kề. Nếu thay đổi phương án, toàn bộ kế hoạch gần như phải tổ chức lại từ đầu. Quân ta phải rút khỏi vị trí xuất phát, kéo pháo ra, xây dựng lại trận địa và chuẩn bị cho một chiến dịch dài ngày. Điều đó đồng nghĩa với việc phải đối mặt với vô vàn khó khăn về hậu cần, vận tải, thời gian và tinh thần của bộ đội.

Nhưng điều khiến người chỉ huy không thể chỉ nghĩ đến việc “đánh nhanh” chính là thực tế chiến trường. Võ Nguyên Giáp đã trực tiếp theo dõi, nghiên cứu tình hình và nhận thấy nếu tiếp tục phương án cũ thì nguy cơ thất bại là rất lớn. Một trận đánh quyết định không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm hay quyết tâm, mà phải dựa trên tương quan lực lượng, thế trận, khả năng bảo đảm hậu cần và điều kiện thực tế. Trước khi lên đường, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn ông: “Chắc thắng mới đánh, không chắc thắng không đánh.” Lời căn dặn ấy càng trở nên có ý nghĩa khi người chỉ huy phải lựa chọn giữa việc giữ nguyên một kế hoạch đã định và thay đổi nó để bảo đảm khả năng thắng lợi.

Ngày 26 tháng 1 năm 1954, khi các đơn vị đã sẵn sàng, Võ Nguyên Giáp quyết định hoãn cuộc tiến công, chuyển từ “đánh nhanh, giải quyết nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”. Đây không phải là quyết định của riêng một cá nhân theo nghĩa tách khỏi tập thể. Đề nghị của Đại tướng được đưa ra để Đảng ủy Mặt trận thảo luận, và sau đó được Trung ương, Bộ Chính trị nhất trí. Vì vậy, khi nói về quyết định lịch sử này, cần nhìn nhận đầy đủ cả vai trò của người chỉ huy trực tiếp lẫn sự lãnh đạo, chỉ đạo của Trung ương và sự thống nhất của tập thể Đảng ủy Chiến dịch.

“Đánh chắc, tiến chắc” có nghĩa là không nóng vội giành thắng lợi trong thời gian ngắn, mà từng bước tạo thế bao vây, tiến công và tiêu diệt từng cụm cứ điểm, làm suy yếu dần tập đoàn cứ điểm của quân Pháp. Cách đánh mới đòi hỏi quân ta phải xây dựng một hệ thống trận địa tiến công và bao vây ngày càng chặt chẽ, đồng thời bảo đảm đầy đủ hơn về pháo binh, hậu cần và lực lượng. Đây là một cuộc chiến lâu dài và gian khổ hơn nhiều so với phương án ban đầu, nhưng lại phù hợp hơn với điều kiện thực tế của chiến trường.

Quyết định ấy cũng kéo theo một thử thách khổng lồ về hậu cần. Hàng vạn người tiếp tục mở đường, vận chuyển lương thực, đạn dược và các phương tiện cần thiết lên Điện Biên Phủ. Pháo binh phải được bố trí lại; bộ đội phải đào thêm những hệ thống chiến hào, trận địa để từng bước áp sát quân Pháp. Chiến dịch vì thế không còn là một cuộc tiến công chớp nhoáng mà trở thành một cuộc chiến đấu dài ngày, đòi hỏi sức chịu đựng, tổ chức và bảo đảm hậu cần ở quy mô rất lớn.

Thực tế chiến dịch đã chứng minh tính đúng đắn của sự thay đổi ấy. Từ ngày 13 tháng 3 đến ngày 7 tháng 5 năm 1954, quân đội Việt Nam lần lượt tiến công và làm tan rã hệ thống phòng thủ của quân Pháp tại Điện Biên Phủ. Chiều ngày 7 tháng 5, tập đoàn cứ điểm bị đánh bại. Chiến thắng này trở thành bước ngoặt quyết định của cuộc kháng chiến chống Pháp và tạo điều kiện quan trọng cho cuộc đấu tranh ngoại giao tại Hội nghị Genève năm 1954.

Điều đáng trân trọng trong quyết định của Võ Nguyên Giáp không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng, mà còn ở cách người cầm quân đối diện với thực tế. Khi nhận thấy kế hoạch ban đầu không còn phù hợp, ông đã chấp nhận thay đổi dù biết rằng điều đó sẽ khiến chiến dịch khó khăn và kéo dài hơn. Một người chỉ huy thực sự không phải lúc nào cũng là người kiên quyết giữ nguyên quyết định đầu tiên, mà còn phải đủ tỉnh táo để nhận ra khi nào cần thay đổi. Trong trường hợp Điện Biên Phủ, sự thận trọng ấy không phải biểu hiện của do dự, mà là một lựa chọn có trách nhiệm trước sinh mạng của hàng vạn cán bộ, chiến sĩ và trước yêu cầu phải giành thắng lợi.

“Đánh nhanh, thắng nhanh” có thể hấp dẫn bởi nó hứa hẹn một chiến thắng ngắn ngày, nhưng “đánh chắc, tiến chắc” lại cho thấy một tư duy khác: thắng lợi phải được xây dựng trên cơ sở thực tế và sự chuẩn bị đầy đủ. Quyết định ngày 26 tháng 1 năm 1954 vì thế đã trở thành một trong những dấu mốc quan trọng nhất của Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nó thể hiện bản lĩnh của Võ Nguyên Giáp, nhưng đồng thời cũng phản ánh vai trò của tập thể lãnh đạo, sự chuẩn bị của quân đội và sức mạnh hậu phương đã làm nên thắng lợi.

Hơn nửa thế kỉ đã trôi qua, quyết định ấy vẫn gợi lên một bài học sâu sắc: trong những thời khắc quyết định, lòng dũng cảm không chỉ là dám tiến lên, mà còn là dám dừng lại khi nhận thấy con đường phía trước chưa bảo đảm thắng lợi. Ở Điện Biên Phủ, quyết định lùi một bước để chuẩn bị kỹ hơn đã mở đường cho một bước tiến lớn của lịch sử. Đó chính là giá trị đặc biệt của lựa chọn mà Võ Nguyên Giáp sau này gọi là quyết định khó khăn nhất trong cuộc đời cầm quân của mình.